Nâng trần phạt là đề xuất, chưa phải quy định đã có hiệu lực
Mức phạt hành chính là khoản tiền cơ quan có thẩm quyền buộc cá nhân hoặc tổ chức nộp khi vi phạm quy định pháp luật, được xác định theo lĩnh vực, tính chất và mức độ hành vi. Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi); vì vậy, mức phạt tối đa được nêu hiện là đề xuất trong dự thảo, không phải trần mới đã có hiệu lực. Chính phủ đề xuất nâng mức tối đa từ 1 tỷ đồng lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân, và từ 2 tỷ đồng lên 3 tỷ đồng đối với tổ chức. Dự thảo cũng đề xuất thời hiệu xử phạt 2 hoặc 3 năm trong một số lĩnh vực. Đây là điều chỉnh đáng kể, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu mức phạt mới đủ sức ngăn vi phạm mà không biến chế tài thành gánh nặng thiếu cân xứng.
Sức răn đe không thể đo bằng con số trần
Lý do nâng trần có cơ sở: chế tài hiện hành có thể không đủ sức nặng với hành vi cố ý, gây hậu quả lớn hoặc đem lại lợi ích bất chính đáng kể. Khi tiền phạt thấp hơn lợi ích thu được, người vi phạm có thể xem đó như một khoản chi phí thay vì lý do để tuân thủ. Tuy vậy, đại biểu Quốc hội lưu ý mức phạt cao chưa chắc tạo răn đe nếu khả năng phát hiện và tổ chức thi hành quyết định còn yếu. Bởi thế, phạt tối đa 1,5 tỷ không nên được hiểu là hướng dẫn áp dụng mức cao nhất cho mọi trường hợp. Dự thảo cần có căn cứ thực tiễn và nguyên tắc xác định mức phạt gắn với tính chất, mức độ, hậu quả vi phạm cùng lợi ích bất hợp pháp. Thu hồi khoản lợi có được và buộc khắc phục hậu quả cũng cần được coi trọng, thay vì chỉ dựa vào tăng tiền phạt.
Luật sư Phạm Ngọc Thanh nhấn mạnh việc tăng mức xử phạt cần được đánh giá theo từng lĩnh vực, không áp dụng đồng loạt; hiệu quả còn phụ thuộc vào phát hiện vi phạm, xử lý kịp thời và khả năng thi hành quyết định. Nói cách khác, chế tài nghiêm minh không chỉ là chế tài nặng: quy định phải rõ, xử lý đúng lúc và có thể thực hiện.
Tính tương xứng phải nhìn từ người chịu phạt
Cùng một mức phạt có thể không đáng kể với doanh nghiệp lớn nhưng vượt quá khả năng chi trả của cá nhân kinh doanh nhỏ hoặc hộ kinh doanh hạn chế nguồn lực. Nếu tiền phạt khiến cơ sở phải đóng cửa, người lao động mất việc mà hậu quả vi phạm vẫn chưa được khắc phục, mục tiêu xử lý cần được xem xét lại. Đây không phải lý do để dung thứ vi phạm, mà là yêu cầu thiết kế chế tài sao cho nghiêm mà vẫn đạt kết quả thực tế. Dự thảo đã đề cập điều kiện hoãn, giảm, miễn hoặc nộp tiền phạt nhiều lần theo hướng thuận lợi hơn; những cơ chế này cần được quy định minh bạch, có tiêu chí rõ để hỗ trợ đúng trường hợp, tránh tùy nghi. Tính khả thi cũng đòi hỏi người dân và doanh nghiệp biết rõ hành vi nào bị cấm, hậu quả pháp lý ra sao và cách chủ động tuân thủ.
Tăng hiệu quả phải đi cùng kiểm soát quyền lực
Thảo luận tại Quốc hội đặt đúng trọng tâm: sửa Luật Xử lý vi phạm phải hài hòa giữa tăng cường kỷ luật, kỷ cương với bảo vệ quyền con người, quyền công dân; giữa hiệu quả xử lý với kiểm soát quyền lực của cơ quan và người có thẩm quyền. Điều đó càng quan trọng khi dự thảo bổ sung các biện pháp cưỡng chế có thể tác động rộng, như ngừng cung cấp điện, nước hoặc dịch vụ viễn thông. Quy định về căn cứ, điều kiện và trình tự áp dụng phải chặt chẽ, hạn chế ảnh hưởng đến người không liên quan. Sau khi luật được ban hành, cần đánh giá tác động theo từng lĩnh vực, bảo đảm khả năng thi hành, tuyên truyền hướng dẫn tuân thủ và theo dõi hiệu quả thực tế. Nâng trần phạt chỉ đáng ủng hộ khi đi cùng các bảo đảm ấy: mức phạt tương xứng, thi hành khả thi và quyền lực xử phạt được kiểm soát.
