Mức phạt cao hơn không tự động tạo ra sức răn đe
Mức phạt hành chính là khoản tiền cơ quan có thẩm quyền buộc cá nhân hoặc tổ chức vi phạm nộp, nhằm xử lý hành vi trái pháp luật và góp phần ngăn ngừa vi phạm tái diễn. Chiều 4/11, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi, trong đó tranh luận đáng chú ý xoay quanh đề xuất tăng trần phạt tiền.
Dự thảo nâng phạt tiền tối đa từ 1 tỷ lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân, và từ 2 tỷ lên 3 tỷ đồng đối với tổ chức. Đây là mức tăng 50%, nhưng con số lớn hơn chưa đủ bảo đảm người vi phạm sẽ chấp hành. Nếu vi phạm khó bị phát hiện, quyết định xử phạt khó thi hành hoặc người vi phạm có thể né tránh, tác dụng răn đe sẽ hụt đi. Vì vậy, tranh luận không nên dừng ở câu hỏi nâng trần bao nhiêu; điều cần trả lời là mức phạt có khiến hành vi vi phạm không còn sinh lợi và có thể thực thi hay không.
Đề xuất tăng mức phạt có cơ sở ở những hành vi gây ô nhiễm môi trường, vi phạm an toàn thực phẩm, phòng cháy, chữa cháy và các lĩnh vực có nguy cơ gây thiệt hại lớn cho cộng đồng. Với trường hợp cố ý vi phạm, thu lợi bất chính hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, mức phạt quá thấp có thể trở thành chi phí kinh doanh thay vì hình phạt. Nhưng tăng trần chỉ hợp lý khi gắn với mức độ nguy hiểm và lợi ích thu được, thay vì áp dụng cơ học.
Tính khả thi phải được tính từ người chịu phạt
Một mức phạt có thể nhỏ với tập đoàn lớn nhưng lại là gánh nặng vượt sức với hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ hoặc người lao động. Đại biểu Vũ Văn Tiến lưu ý rằng nếu hình phạt đẩy người vi phạm vào cảnh nợ nần, thay vì tạo cơ hội khắc phục và sửa sai, chính sách có thể trở nên bất cập. Đây không phải lý do để dung thứ vi phạm, mà là lời nhắc rằng hình phạt phải phân hóa theo tính chất, mức độ và điều kiện kinh tế của nhóm chịu tác động.
Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi đề nghị đánh giá khung phạt theo ba căn cứ: mức độ nguy hiểm của hành vi, lợi ích bất hợp pháp thu được và khả năng thực tế thi hành quyết định xử phạt. Cách tiếp cận này giúp tránh hai cực đoan: phạt nhẹ đến mức không ngăn được hành vi trục lợi, hoặc phạt quá nặng đến mức người dân và cơ sở nhỏ không thể chấp hành.
Đánh giá tác động cần được thực hiện theo từng lĩnh vực, không chỉ dựa trên một con số trần chung. Cùng với việc cân nhắc hoãn, giảm, miễn hoặc cho nộp tiền phạt nhiều lần trong trường hợp phù hợp, cơ quan soạn thảo cần làm rõ cách xác định mức phạt và dự liệu khả năng thu hồi. Nếu quyết định không thể thi hành, mức phạt trên giấy cao đến đâu cũng không đạt mục tiêu quản lý.
Khắc phục hậu quả và kiểm soát quyền lực
Tiền phạt không nên trở thành thước đo duy nhất của hiệu quả xử lý. Trong nhiều vụ việc, điều quan trọng hơn là chấm dứt hành vi, khôi phục tình trạng ban đầu, xử lý ô nhiễm, phá dỡ công trình vi phạm hoặc thu hồi khoản lợi bất hợp pháp. Kết hợp các biện pháp này với phạt tiền giúp xử lý đúng hậu quả, thay vì để người vi phạm nộp phạt rồi tiếp tục hưởng lợi.
Luật Xử lý vi phạm điều chỉnh phạm vi rộng và tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp; bởi vậy, nâng mức phạt phải song hành với kiểm soát quyền lực của cơ quan và người có thẩm quyền. Quy định cần có căn cứ rõ ràng về tính tương xứng, phạm vi áp dụng và quyền của người bị ảnh hưởng. Nếu trao quyền xử phạt rộng mà thiếu tiêu chí minh bạch, mức phạt cao có thể làm tăng nguy cơ áp dụng tùy tiện.
Hướng sửa luật thuyết phục nhất không phải là chọn giữa nghiêm khắc và nhân văn, mà là thiết kế chế tài vừa đủ sức răn đe, vừa có thể thi hành và có cơ chế giám sát. Chính phủ cần đánh giá tác động của khung phạt theo từng lĩnh vực, đồng thời bảo đảm việc xử lý gắn với mức độ vi phạm, hậu quả và lợi ích thu được. Nâng trần chỉ đáng ủng hộ khi đi cùng khả năng khắc phục hậu quả và giới hạn rõ quyền của người thực thi.
