Từ địa chất trầm tích Việt Nam đến vị thế trên bản đồ khoa học
Địa chất trầm tích Việt Nam là lĩnh vực nghiên cứu lịch sử hình thành, tiến hóa và cấu trúc các lớp trầm tích trên lãnh thổ và thềm lục địa, qua đó giải mã lịch sử vỏ Trái đất, phục vụ quy hoạch tài nguyên, bảo vệ môi trường và khẳng định chủ quyền quốc gia. Trong bức tranh đó, giáo sư Trần Nghi là người đã biến một chuyên ngành vốn bị xem là khô khan thành nền tảng chiến lược cho phát triển đất nước. Ông không chỉ làm khoa học để công bố bài báo, mà để trả lời những câu hỏi khó nhất về tài nguyên, tai biến và biển đảo. Cụm công trình “Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn” vì thế là tuyên ngôn khoa học rằng Việt Nam có thể tự viết nên câu chuyện địa chất của mình.
Một tài năng khoa học được rèn từ kỷ luật học thuật nghiêm ngặt
Điểm đặc biệt ở giáo sư Trần Nghi là con đường khoa học của ông được xây dựng trên nền tảng kỷ luật học thuật hiếm thấy. Sinh năm 1947 trong một gia đình hiếu học ở Quảng Minh, ông từng là học sinh duy nhất của Quảng Bình nhận phần thưởng Bác Hồ vì đạt điểm tối đa cả 10 môn học. Năm 1970, ông tốt nghiệp loại ưu ngành Địa chất tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và được giữ lại giảng dạy. Năm 1977, ông đỗ thủ khoa nghiên cứu sinh khối Khoa học Trái Đất đi nước ngoài, bảo vệ xuất sắc luận án Tiến sĩ về Địa chất Dầu khí tại Rumani năm 1982. Lời căn dặn phải “xây dựng và phát triển Khoa Địa chất ngang tầm thế giới” trở thành kim chỉ nam khiến ông chọn con đường nghiên cứu trái đất dài hơi, thay vì an phận với một sự nghiệp giảng dạy ổn định.
“Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn”: tinh hoa của 40 năm nghiên cứu
Nếu phải chọn một cụm từ để mô tả sự nghiệp khoa học địa chất của giáo sư Trần Nghi, đó phải là “tích lũy dài hạn”. Tinh hoa cống hiến của ông hội tụ trong Cụm công trình “Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn”, gồm 5 công trình mang tầm vóc quốc tế, đột phá cả về lý thuyết lẫn ứng dụng. Chuyên khảo “Địa chất Trầm tích Việt Nam”, xuất bản tiếng Việt năm 2017 và tiếng Anh năm 2022, đặt nền móng lý luận khi đề xuất luận thuyết rằng các bể trầm tích Kainozoi trên thềm lục địa Việt Nam sụt lún lan tỏa theo chu kỳ và không tách giãn. Đây là tuyên bố học thuật mạnh mẽ, khẳng định giới khoa học địa chất trong nước có khả năng đưa ra mô hình riêng, thay vì chỉ lặp lại khung lý thuyết ngoại nhập về địa chất trầm tích Việt Nam.
Đáng chú ý nhất là bộ Atlas trầm tích với dung lượng tới 1000 trang (bản tiếng Việt 2019, tiếng Anh 2023), mô tả và luận giải điều kiện thành tạo của 1000 mẫu đá từ Cambri đến Đệ Tứ. Đây không chỉ là kho dữ liệu mà là “ngôn ngữ” để Việt Nam đối thoại bình đẳng với giới trầm tích luận quốc tế. Công trình được các chuyên gia từ Nga, Ba Lan đánh giá cao, mở ra giai đoạn hội nhập của trầm tích luận Việt Nam với thế giới. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Cụm công trình ‘Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn’ không chỉ mang giá trị hàn lâm quốc tế mà còn giải quyết những bài toán sinh tử của đất nước về tài nguyên, môi trường và chủ quyền lãnh thổ”.
Từ lý thuyết đến đời sống: khi khoa học địa chất chạm tới du lịch, môi trường và chủ quyền
Giá trị của khoa học địa chất chỉ thực sự được kiểm chứng khi nó thay đổi đời sống. Năm 1998, hồ sơ Di sản Thiên nhiên Thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng từng bị UNESCO từ chối. Nhận trọng trách nghiên cứu lại địa chất và địa mạo, giáo sư Trần Nghi đã thay phương pháp truyền thống bằng hệ phương pháp “Địa chất Trầm tích karst”. Thành quả này góp phần quyết định để Phong Nha - Kẻ Bàng được UNESCO công nhận Di sản Thiên nhiên Thế giới năm 2003, tạo cú bứt phá cho kinh tế du lịch Quảng Bình. Ở vùng bờ biển Nam Định, qua nghiên cứu đới bờ từ Cửa Ba Lạt đến Cửa Đáy, ông đưa ra khái niệm “Địa - hệ sinh thái”, chỉ ra gốc rễ xói lở là việc đắp đập Sông Sò năm 1960 gây thiếu hụt phù sa, và đề xuất giải pháp thuận thiên như phá đập, thiết lập bẫy giữ cát.
Tầm nhìn của giáo sư Trần Nghi thể hiện rõ nhất ở các nghiên cứu trái đất gắn với biển và chủ quyền. Bản đồ địa chất và khoáng sản biển do ông và cộng sự xây dựng không chỉ là cơ sở quy hoạch kinh tế biển, tìm kiếm khoáng sản, mà còn là bằng chứng khoa học khẳng định thềm lục địa Việt Nam có cấu trúc địa chất liên tục, bao gồm cả Hoàng Sa và Trường Sa. Đồng thời, ông đã chứng minh lịch sử phát triển địa chất hơn 400 triệu năm và xác định tuổi cổ nhất của hang động là 32 triệu năm. Những con số này không phải để trang trí báo cáo, mà để đặt Việt Nam vào câu chuyện chung của lịch sử vỏ Trái đất, với tiếng nói khoa học rõ ràng và có trọng lượng.
Người thầy của một thế hệ địa chất mới và thông điệp cho tương lai
Đằng sau các công trình địa chất trầm tích Việt Nam là một hệ sinh thái học thuật mà giáo sư Trần Nghi kiên trì xây dựng. Ông được phong hàm giáo sư năm 1996, trở thành một trong ba giáo sư trẻ nhất của ngành Khoa học Trái đất trong nước, và được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân. Tính đến nay, ông đã viết và xuất bản 26 đầu sách giáo trình, chuyên khảo cùng 170 bài báo trong và ngoài nước. Quan trọng hơn, ông trực tiếp hướng dẫn 37 nghiên cứu sinh tiến sĩ, trong đó 22 người có đề tài gắn với cụm công trình “Địa chất Trầm tích Việt Nam - Lý luận và Thực tiễn” giai đoạn 2013–2025. Đây là thế hệ sẽ tiếp tục đưa khoa học địa chất Việt Nam hội nhập sâu hơn, thay vì phụ thuộc vào ngoại tài liệu.
Thông điệp mà hành trình của giáo sư Trần Nghi gửi lại rất rõ: muốn có tiếng nói trong khoa học địa chất toàn cầu, Việt Nam phải đầu tư cho những nghiên cứu dài hơi, gắn chặt lý thuyết với các bài toán cụ thể của đất nước. Địa chất trầm tích không chỉ là chuyện đá và lớp, mà là nền tảng để phát triển kinh tế biển, bảo vệ môi trường, ứng phó tai biến và khẳng định chủ quyền. Khi một nhà khoa học có thể đồng thời giải mã lịch sử vỏ Trái đất và góp phần thay đổi số phận một vùng đất, khoa học không còn là xa xỉ, mà trở thành nhu cầu sống còn. Đó là di sản lớn nhất mà giáo sư Trần Nghi để lại cho khoa học địa chất Việt Nam.
