Từ cậu học trò xứ Quảng đến người kiến tạo địa chất trầm tích Việt Nam
Địa chất trầm tích Việt Nam là lĩnh vực nghiên cứu các lớp đá, trầm tích và quá trình kiến tạo đã hình thành nên cấu trúc bề mặt lãnh thổ, từ miền núi đến thềm lục địa, qua hàng trăm triệu năm lịch sử vỏ trái đất, đồng thời gắn chặt với tài nguyên, môi trường và phát triển kinh tế quốc gia. Hành trình hơn 40 năm nghiên cứu địa chất trầm tích của GS.TS.NGND Trần Nghi không phải là câu chuyện thuần túy học thuật, mà là một nỗ lực có chủ đích nhằm đưa khoa học Trái Đất Việt Nam thoát khỏi vị thế “ngoại vi” và bước vào diễn đàn quốc tế. Sinh năm 1947 trong một gia đình hiếu học ở Quảng Minh, ông sớm bộc lộ năng lực xuất chúng, là học sinh duy nhất của Quảng Bình nhận phần thưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh nhờ đạt điểm tối đa cả 10 môn học. Tốt nghiệp loại ưu ngành Địa chất tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1970 và bảo vệ xuất sắc luận án Tiến sĩ về Địa chất Dầu khí tại Rumani năm 1982, ông mang theo lời dặn của người thầy Nguyễn Văn Chiển: phải xây dựng Khoa Địa chất ngang tầm thế giới. Chính lời dặn đó đã định hình lựa chọn đầy tính chiến lược: tập trung vào nghiên cứu địa chất trầm tích – mảng tưởng như “khô khan”, nhưng lại là chìa khóa để giải mã lịch sử vỏ trái đất, tài nguyên và không gian phát triển của Việt Nam.
Cụm công trình “Địa chất trầm tích Việt Nam – Lý luận và Thực tiễn”: một trường phái khoa học
Điểm nhấn lớn nhất trong di sản khoa học của GS Trần Nghi là cụm công trình “Địa chất trầm tích Việt Nam – Lý luận và Thực tiễn”, hội tụ tinh hoa từ 5 công trình xuất sắc về địa chất trầm tích trong số hàng chục đề tài nghiên cứu khoa học Trái Đất. Đây không chỉ là vài cuốn sách, mà là một trường phái nghiên cứu địa chất trầm tích Việt Nam, được xây dựng có hệ thống từ đất liền ra thềm lục địa, từ các kỷ địa chất cổ xưa đến những biến động đới bờ hiện tại. Cụm công trình bao gồm nghiên cứu Di sản Phong Nha – Kẻ Bàng, Bản đồ địa chất tỷ lệ 1/4.000.000, bộ sách “Địa chất trầm tích Việt Nam” và “Sedimentary Geology of Vietnam”, cùng hai bộ Atlas trầm tích và Atlas đá trầm tích Việt Nam, cộng với đề tài về diễn biến đới bờ từ cửa Ba Lạt đến cửa Đáy. Theo đánh giá của các nhà khoa học Ba Lan và Nga, cụm công trình này không chỉ giải quyết bài toán đặc thù của Việt Nam mà còn đóng góp các nguyên lý định lượng mới, làm phong phú thêm trầm tích học thế giới. Một câu nói đáng trích dẫn từ các đánh giá quốc tế là: “Công trình ‘Địa chất trầm tích Việt Nam – Lý luận và Thực tiễn’ không chỉ mang giá trị hàn lâm quốc tế mà còn giải quyết những bài toán sinh tử của đất nước về tài nguyên, môi trường và chủ quyền lãnh thổ.”
Phong Nha – Kẻ Bàng: khi địa chất trầm tích trở thành “tấm vé vớt lịch sử”
Nếu cần một minh chứng cho sức mạnh thực tiễn của nghiên cứu địa chất trầm tích Việt Nam, thì Phong Nha – Kẻ Bàng là ví dụ thuyết phục nhất. Năm 1998, hồ sơ Di sản Thiên nhiên Thế giới Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng bị UNESCO từ chối, đặt Việt Nam trước nguy cơ lỡ hẹn với thế giới. Nhận trọng trách chủ trì nghiên cứu lại nội dung địa chất, địa mạo, GS Trần Nghi đã quyết định không đi theo lối mòn, mà áp dụng hệ phương pháp “địa chất trầm tích karst” thay cho cách tiếp cận truyền thống. Nghiên cứu đã chứng minh lịch sử phát triển vỏ Trái Đất khu vực này kéo dài khoảng 400 triệu năm, đồng thời xác định tuổi cổ nhất của hang động Phong Nha – Kẻ Bàng lên tới 32 triệu năm – cổ nhất Đông Nam Á. Thành quả này mang ý nghĩa quyết định, giúp Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới vào tháng 7/2003, mở ra bước ngoặt cho kinh tế du lịch Quảng Bình. Theo mô tả từ các báo cáo địa phương, từ doanh thu chỉ vỏn vẹn 2 tỷ đồng mỗi năm trước đó, du lịch Quảng Bình đã tăng lên hàng trăm tỷ đồng mỗi năm sau khi Phong Nha – Kẻ Bàng được vinh danh, biến nơi đây thành “vương quốc hang động” trên bản đồ du lịch toàn cầu. Đây là ví dụ hiếm hoi cho thấy một công trình nghiên cứu địa chất có thể trực tiếp thay đổi số phận kinh tế của một tỉnh.
Từ bản đồ 1/4.000.000 đến nghiên cứu đới bờ: khoa học phục vụ quốc kế dân sinh
Điểm đáng nói trong hành trình nghiên cứu địa chất của GS Trần Nghi là ông luôn gắn lý thuyết với những bài toán rất cụ thể của đất nước. Bản đồ địa chất tỷ lệ 1/4.000.000 được ông chủ biên năm 2009, biên tập và xuất bản từ Bản đồ địa chất Biển Đông và các vùng kế cận tỷ lệ 1/1.000.000, là bước đi chiến lược để nhìn lãnh thổ Việt Nam trong bối cảnh kiến tạo khu vực. Đây không chỉ là sản phẩm hàn lâm, mà là công cụ nền tảng cho quy hoạch tài nguyên, môi trường và không gian phát triển. Ở đới bờ, đề tài nghiên cứu diễn biến và dự báo xu thế biến động các địa hệ khu vực ven biển từ cửa Ba Lạt đến cửa Đáy từ Holocen đến nay đã giúp làm rõ nguyên nhân xói lở dữ dội tại bờ biển Hải Hậu, nơi nước biển “nuốt chửng” hàng chục mét đất mỗi năm. Thay vì coi xói lở là hiện tượng “tự nhiên phải chịu”, cách tiếp cận địa chất trầm tích cho phép nhận diện cơ chế, từ đó đề xuất giải pháp thích ứng. Giá trị của cụm công trình địa chất trầm tích Việt Nam vì thế không dừng lại ở những trang sách dày hàng trăm, hàng nghìn trang, mà được hiện thực hóa thành lợi ích thiết thực cho quốc kế dân sinh – từ bảo tồn di sản, bảo vệ bờ biển đến định hướng khai thác tài nguyên.
Di sản khoa học và thông điệp cho thế hệ nghiên cứu địa chất mới
Nhìn lại, điều gây ấn tượng không chỉ là số lượng 26 đầu sách giáo trình và chuyên khảo, cùng 170 bài báo khoa học mà GS Trần Nghi đã công bố trong nước và quốc tế, mà là cách ông dùng địa chất trầm tích để kể câu chuyện dài hơn về lịch sử vỏ trái đất và tương lai phát triển của Việt Nam. Cụm công trình “Địa chất trầm tích Việt Nam – Lý luận và Thực tiễn” đã đưa một lĩnh vực vốn ít được chú ý trở thành trụ cột trong khoa học Trái Đất nước ta, đồng thời đưa tiếng nói của giới địa chất Việt Nam ra thế giới. Di sản lớn nhất của ông không chỉ là những trang sách, mà là một cách nghĩ: nghiên cứu địa chất phải dám đi vào những vấn đề “sinh tử” của đất nước – tài nguyên, môi trường, chủ quyền, và phải đủ tự tin để đối thoại với cộng đồng khoa học quốc tế. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, xói lở bờ biển, suy giảm tài nguyên và áp lực phát triển, thông điệp ấy càng có ý nghĩa với thế hệ trẻ đang bước vào con đường nghiên cứu địa chất. Nếu địa chất trầm tích từng bị coi là “môn phụ” trong mắt nhiều người, thì hành trình của GS Trần Nghi cho thấy: chính từ những lớp đá trầm tích lặng lẽ ấy, ta có thể đọc được cả lịch sử 400 triệu năm và viết tiếp câu chuyện phát triển bền vững cho tương lai.
