Tự chủ là quyền lựa chọn và kiểm soát
Tự chủ AI là năng lực lựa chọn công nghệ phù hợp, kiểm soát dữ liệu và các hệ thống thiết yếu, đồng thời duy trì khả năng phục vụ nhu cầu trong nước mà không phải tự sản xuất mọi mắt xích của chuỗi công nghệ. Đây là cách hiểu thực tế hơn việc coi tự chủ đồng nghĩa với khép kín.
Ngày 28/10, tại phiên chuyên đề về năng lực tự chủ AI trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ở TP.HCM, ông Lê Minh, Giám đốc Công nghệ CMC TS, chia sẻ góc nhìn về hạ tầng, dữ liệu, công nghệ và quản trị AI. Cuộc thảo luận diễn ra khi AI ngày càng đi vào đời sống, doanh nghiệp và khu vực công, đặt ra câu hỏi không chỉ về tốc độ ứng dụng mà còn về quyền kiểm soát.
Tự nghiên cứu mọi loại chip, hạ tầng tính toán và mô hình nền tảng có thể tiêu tốn nguồn lực lớn mà không bảo đảm lợi thế cạnh tranh. Kinh nghiệm quốc tế được nêu tại diễn đàn cho thấy bài toán đúng là xác định năng lực cần xây trong nước, đồng thời tận dụng hợp tác và chuỗi cung ứng toàn cầu ở những lĩnh vực phù hợp. Tự chủ AI, vì vậy, không phải tách mình khỏi thế giới mà là tránh lệ thuộc thiếu phương án.
Hai nền tảng để nâng năng lực AI Việt Nam
CMC đề xuất hai trọng tâm: phát triển hạ tầng công nghệ và làm chủ các ứng dụng AI do doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu, xây dựng. Hạ tầng gồm năng lực tính toán hiệu năng cao, trung tâm dữ liệu và đường truyền, tạo điều kiện cho nghiên cứu, huấn luyện lẫn triển khai mô hình. Đây là nền móng cần được tổ chức như nguồn lực dùng chung, thay vì để mỗi đơn vị tự xoay xở.
Trọng tâm còn lại là phát triển sản phẩm sát nhu cầu trong nước, chẳng hạn trợ lý AI cho lĩnh vực pháp lý. Hướng đi này có giá trị hơn việc chạy theo mô hình lớn chỉ để chứng minh năng lực: ứng dụng cần giải quyết một vấn đề cụ thể, hiểu ngôn ngữ và bối cảnh Việt Nam, đồng thời giúp người dùng tiếp cận thông tin hoặc dịch vụ thuận tiện hơn. Đó mới là thước đo có ý nghĩa cho năng lực AI Việt Nam.
Tại TP.HCM, các bài toán được nêu gồm ngập nước, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và chậm giải ngân đầu tư công. Những vấn đề này cho thấy AI có thể tác động đến sinh hoạt thường ngày, từ điều hành đô thị đến chất lượng dịch vụ công. CMC cho biết đang thúc đẩy hạ tầng số, công nghệ chiến lược và sản phẩm AI do người Việt làm chủ theo chiến lược AI-X và định hướng “Make in Vietnam - Made by CMC”.
Quản trị phải đi cùng phát triển
Xây được công nghệ mà không kiểm soát được dữ liệu và đầu ra thì chưa thể gọi là tự chủ đầy đủ. Ông Lê Minh ví AI như chiếc xe: động cơ cần đủ mạnh, nhưng hệ thống phanh cũng phải hoạt động tốt. Phép so sánh này nhấn đúng điểm dễ bị xem nhẹ trong cuộc đua phát triển AI: năng lực vận hành phải đi cùng giới hạn sử dụng, giám sát và trách nhiệm.
Ở cấp tổ chức, quản trị AI cần quy định rõ ai được truy cập dữ liệu, cách kiểm tra kết quả và ai chịu trách nhiệm khi hệ thống gây sai sót. Với các lĩnh vực nhạy cảm, quyền kiểm soát nên được ưu tiên cho an ninh công cộng, dữ liệu y tế và dữ liệu dân cư. Đây không phải thủ tục làm chậm đổi mới, mà là điều kiện để người dân và cơ quan sử dụng có thể tin vào hệ thống.
Bài toán của Việt Nam vì thế không phải chọn giữa tự làm tất cả và phụ thuộc hoàn toàn. Cần phân loại lĩnh vực theo mức độ thiết yếu, dữ liệu liên quan, khả năng thay thế nhà cung cấp và nhu cầu xã hội; sau đó đầu tư tương xứng vào năng lực trong nước, hợp tác quốc tế và phương án dự phòng. Phát triển AI có trách nhiệm bắt đầu từ việc xác định rõ vấn đề cần giải quyết, dữ liệu đầu vào, kết quả mong muốn và trách nhiệm của từng bên.
Chọn đúng để làm chủ thực chất
Tự chủ AI không được đo bằng số công nghệ Việt Nam tự sản xuất, mà bằng khả năng chủ động trước những quyết định có hệ quả lớn: dữ liệu nào được dùng, hệ thống nào phục vụ lĩnh vực thiết yếu, kết quả được kiểm soát ra sao và có thể đổi hướng khi cần hay không. Muốn làm được điều đó, cần ghép hạ tầng tính toán, sản phẩm trong nước và quản trị thành một năng lực thống nhất.
Ưu tiên nên bắt đầu từ những nhu cầu rõ ràng và có lợi ích công chúng, đồng thời đánh giá mức độ phụ thuộc và rủi ro trước khi triển khai. Chính quyền cần tạo không gian hợp tác, nêu bài toán thực tiễn và mở đường để doanh nghiệp công nghệ tham gia; doanh nghiệp phải chứng minh sản phẩm xử lý được việc gì và vận hành có trách nhiệm ra sao. Kết luận cần giữ vững: Việt Nam không phải tự làm mọi thứ, nhưng phải nắm quyền lựa chọn, kiểm soát và phát triển những năng lực AI quan trọng nhất.
