Vệt sáng xanh là sao băng rực sáng trong khí quyển
Sao băng là hiện tượng phát sáng khi những hạt vật chất ngoài không gian, thường là mảnh vụn từ sao chổi hoặc tiểu hành tinh, lao vào khí quyển Trái Đất với tốc độ cao. Vệt sáng xanh lục xuất hiện trên bầu trời miền Bắc tối 1/11 được chuyên gia nhận định là thiên thạch bốc cháy khi đi vào khí quyển, và hiện tượng này không gây nguy hiểm.
Đây không phải là một ngôi sao rơi xuống. Vật thể nhỏ từ không gian phát sáng trong lúc bị nung nóng và phân rã ở tầng khí quyển trên cao. Cách gọi quen thuộc là sao băng; nếu một phần vật chất sống sót sau hành trình xuyên qua khí quyển và chạm đất, phần còn lại mới được gọi là thiên thạch. Vì vậy, cụm từ “thiên thạch bốc cháy” thường dùng để mô tả cảnh tượng trên trời, nhưng không đồng nghĩa với việc một khối đá chắc chắn rơi xuống mặt đất.
Cũng cần phân biệt sao băng với sao chổi. Sao chổi là thiên thể gồm băng, bụi và đá chuyển động quanh Mặt Trời; khi đến gần Mặt Trời, nó giải phóng khí và bụi, tạo đầu sáng cùng chiếc đuôi đặc trưng. Sao chổi ở rất xa và không vụt qua bầu trời trong vài giây như sao băng.
Vì sao sao băng đổi màu?
Ánh sáng không đơn thuần xuất hiện vì vật thể cọ xát với không khí. Khi thiên thể nhỏ lao vào khí quyển với tốc độ hàng chục kilômét mỗi giây, không khí phía trước bị nén mạnh, làm nhiệt độ và áp suất tăng. Động năng chuyển thành nhiệt; bề mặt vật thể nóng lên, bay hơi và phân rã. Các nguyên tử, phân tử từ vật thể tương tác với khí quyển, góp phần tạo nên vùng phát sáng.
Màu sắc phụ thuộc vào thành phần của vật thể và những nguyên tố trong khí quyển. Khi được nung nóng, các nguyên tử phát ra photon ở những bước sóng đặc trưng. Bởi vậy, vệt sao băng có thể trắng, vàng, xanh lục, xanh lam, tím hoặc đỏ; một số vệt ban đầu trắng hay vàng rồi chuyển sang màu khác trước khi tắt. Hiện tượng sao băng đổi màu vì thế không phải dấu hiệu cho thấy vật thể đang đổi hướng hay có nguồn gốc nhân tạo: đó là dấu vết của các quá trình phát sáng khác nhau.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Hải Triều ví sự khác biệt màu sắc với cách các hợp chất và kim loại tạo màu trong pháo hoa. Cách ví von này dễ hình dung, nhưng cơ chế phía sau vẫn là sự phát xạ ánh sáng khi vật chất nóng lên và tương tác với môi trường khí quyển.
Vệt sáng bầu trời trông chậm, nhưng vật thể bay rất nhanh
Một vệt sáng bầu trời có thể lướt ngang và dường như di chuyển chậm trước mắt người quan sát. Cảm giác ấy không phản ánh vận tốc thật: các thiên thể nhỏ có thể lao vào khí quyển với tốc độ hàng chục kilômét mỗi giây, thậm chí đạt khoảng 70–80 km/giây theo nhận định của chuyên gia.
Khoảng cách lớn khiến góc dịch chuyển mà người đứng dưới mặt đất nhìn thấy trong một khoảng thời gian ngắn trở nên nhỏ, nên vật thể có vẻ trôi chậm. Hướng nhìn của mỗi người cũng khác nhau; cùng một vật thể ở độ cao lớn có thể được quan sát từ nhiều nơi, nhưng trông như đang ở vị trí hoặc đi theo hướng khác nhau. Tương tự, máy bay ở xa có thể có vẻ di chuyển thong thả dù đang bay nhanh.
Đường đi gần như ngang trời cũng không có nghĩa sao băng đang rơi thẳng xuống như một vật bị thả từ trên cao. Các thiên thể nhỏ vốn có vận tốc và quỹ đạo riêng trong không gian; khi đi vào vùng ảnh hưởng của Trái Đất, quỹ đạo của chúng thay đổi trước khi chạm khí quyển.
Đẹp mắt, gây tò mò nhưng không phải lý do để hoảng sợ
Vệt sáng xanh nổi bật có thể khiến người xem lo ngại, nhất là khi xuất hiện bất ngờ và được ghi lại ở nhiều nơi. Tuy nhiên, theo nhận định chuyên gia được dẫn lại, hiện tượng quan sát được không gây nguy hiểm; các vật thể kiểu này hầu như không gây thiệt hại đáng kể khi đi vào khí quyển Trái Đất.
Việc có nhiều video không nhất thiết cho thấy sao băng xuất hiện thường xuyên hơn. Camera an ninh và camera hành trình phổ biến hơn giúp ghi lại những khoảnh khắc ngắn mà trước đây người ta có thể bỏ lỡ. Chuyên gia cũng lưu ý đây không phải hiện tượng hiếm gặp, dù khả năng nhìn thấy trực tiếp phụ thuộc vào vị trí và điều kiện quan sát.
Cách giải thích thuyết phục nhất cho vệt sáng xanh là một quá trình tự nhiên: vật chất vũ trụ lao vào khí quyển, nóng lên, phân rã và phát sáng. Hiểu rõ cơ chế ấy giúp ta nhìn hiện tượng vừa đúng bản chất khoa học, vừa không nhầm vẻ đẹp thoáng qua trên trời với một mối đe dọa.
