Khoảng trống hạ tầng ngay nơi người dân sinh sống
Trạm sạc chung cư là khu vực được bố trí trong hoặc gần tòa nhà để cư dân nạp điện cho phương tiện, với yêu cầu về mặt bằng, nguồn điện và an toàn phù hợp. Đây không còn là tiện ích có thể tính sau: nếu thiếu điểm sạc gần nhà, người dùng xe điện phải mất thêm thời gian tìm nơi sạc, còn ban quản lý phải xoay xở với không gian vốn đã chật.
Sáng 23/10, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội phối hợp với UBND phường Cầu Giấy tổ chức tọa đàm về tháo gỡ nút thắt hạ tầng xe điện tại chung cư. Tại phường Cầu Giấy, nơi có 58 chung cư và dân số 104.000 người, mới một tòa lắp được trạm sạc dù nhu cầu lớn. Con số này cho thấy tổng lượng thiết bị trong thành phố không đồng nghĩa người dân tiếp cận được điểm sạc thuận tiện.
Hà Nội hiện có 2.313 vị trí trạm sạc, 10.209 cổng sạc và khoảng 1.650 tủ đổi pin. Quy mô ấy đáng kể, nhưng không giải quyết được khoảng cách giữa hạ tầng trên bản đồ và nhu cầu ngay dưới tầng nhà. Với xe máy điện, buộc cư dân đi xa để sạc là một bất tiện có thể làm suy giảm sức hấp dẫn của việc chuyển đổi.
Thiết kế cũ, mặt bằng chật, trách nhiệm chưa rõ
Phần lớn chung cư hiện hữu được xây dựng trước khi xe điện phổ biến, nên bản vẽ ban đầu thường không dành chỗ cho điểm sạc, không tính đủ công suất điện hay yêu cầu phòng cháy. Nay nhu cầu tăng nhanh, việc cải tạo phải cạnh tranh với chỗ đỗ xe và giao thông nội bộ. Thiếu mặt bằng đã khó; thiếu hướng dẫn pháp lý rõ ràng còn khiến ban quản trị dè dặt vì chưa biết trách nhiệm của mình đến đâu.
Trường hợp New Skyline cho thấy sức ép tăng nhanh: số xe máy điện tại tòa nhà tăng từ khoảng 30 chiếc đầu năm 2024 lên 102 chiếc sau hai năm. Ban quản trị chuyển điểm sạc từ tầng hầm lên mặt đất để giảm nguy cơ cháy nổ, nhưng khu vực mới thiếu mái che, khó kiểm soát lượng điện và có thể bị người ngoài sử dụng. Tách riêng chỗ đỗ xe điện với xe xăng cũng dễ vấp phản ứng nếu làm giảm không gian chung.
Đây không phải bài toán có thể giao riêng cho ban quản trị. Thay đổi cách bố trí cần sự đồng thuận của cư dân; nguồn tiền cũng phải được xác định, bởi quỹ bảo trì không mặc nhiên dành cho hạng mục này. Cần hướng dẫn thống nhất về thủ tục, trách nhiệm và tiêu chuẩn kỹ thuật để một giải pháp an toàn không biến thành quyết định rủi ro của từng tòa.
Điện, an toàn và kinh phí phải được tính cùng nhau
Lắp thêm thiết bị sạc mà không khảo sát hệ thống điện là cách xử lý thiếu trách nhiệm. Khi nhiều phương tiện cùng nạp điện, trạm biến áp và mạng điện nội bộ có thể chịu tải lớn; việc cải tạo tầng hầm còn đòi hỏi xem xét đồng bộ các hệ thống kỹ thuật. Vì vậy, mỗi phương án cần bắt đầu bằng đánh giá công suất hiện hữu, nhu cầu dự kiến và khả năng nâng cấp, thay vì chỉ đếm số cổng sạc cần lắp.
An toàn cũng không thể được xem như một thiết bị bổ sung sau cùng. Tại New Skyline, thiết bị tự ngắt khi phát hiện rò điện đã được lắp, nhưng người dùng vẫn có thể rời đi mà không ngắt kết nối sau khi sạc. Điều đó nhắc rằng thiết kế khu vực, thiết bị bảo vệ, quy trình vận hành và ý thức cư dân phải đi cùng nhau. Một điểm sạc thiếu giám sát hoặc đặt sai vị trí vẫn để lại rủi ro.
Kinh phí đầu tư và vận hành cần được bàn minh bạch với cư dân, cùng phương án theo dõi điện năng và phân định trách nhiệm khi có sự cố. Chính quyền địa phương có thể làm đầu mối kết nối các cơ quan chuyên môn, rà soát từng loại chung cư và hướng dẫn giải pháp phù hợp; thành phố cũng đang xây dựng đề án thúc đẩy chuyển đổi sang phương tiện xanh, trong đó có hạ tầng sạc tại khu chung cư.
Không phải mọi nhu cầu đều phải đặt trong tầng hầm
Ép từng tòa nhà tự đáp ứng toàn bộ nhu cầu sạc sẽ khiến nơi thiếu đất càng khó xoay xở. Quy hoạch cần mở rộng ra khu dân cư, bãi đỗ xe công cộng và các điểm trung chuyển phù hợp. Bãi đỗ xe điện kết hợp trạm sạc có thể bổ sung lựa chọn cho cư dân, giảm áp lực lên tầng hầm và giúp dùng quỹ đất hiệu quả hơn, miễn là địa điểm được chọn theo nhu cầu thực tế.
Mạng lưới sạc công cộng bên ngoài chung cư cũng cần được phát triển song song, thay vì xem là phương án thay thế hoàn toàn điểm sạc tại nhà. Các bãi đỗ xe thông minh kết hợp hạ tầng sạc là hướng đáng nghiên cứu, nhưng phải dựa trên dữ liệu về phương tiện, thời điểm sử dụng và khả năng tiếp cận. Nếu quy hoạch chỉ chạy theo số lượng trụ, nơi có thể quá tải trong khi nơi khác ít người dùng.
Chuyển đổi phương tiện xanh sẽ khó bền vững nếu cư dân không biết sạc ở đâu, ai chịu trách nhiệm và phương án an toàn được kiểm chứng ra sao. Việc mở rộng trạm sạc chung cư cần bắt đầu từ khảo sát, hướng dẫn pháp lý và thống nhất nguồn lực; song song là đầu tư các điểm sạc công cộng phù hợp. Gỡ đồng thời ba nút thắt mặt bằng, điện và kinh phí mới biến hạ tầng xe điện thành tiện ích người dân có thể tin cậy.
