Từ tuyển chọn sang trách nhiệm tiếp nhận
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là cách tổ chức trong đó ngành giáo dục và chính quyền chủ động chuẩn bị trường lớp để đón trẻ đến tuổi đi học, thay vì đặt trọng tâm vào việc tuyển chọn học sinh qua kỳ thi hay cạnh tranh đầu vào. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo thông tư về quy chế tiếp nhận học sinh, xin ý kiến đối với cách tiếp nhận đầu cấp và phương án thi vào lớp 10. Đây không chỉ là thay đổi tên gọi: nó chuyển câu hỏi từ “em nào được chọn?” sang “địa phương cần chuẩn bị gì để trẻ có chỗ học?”.
Dự thảo được xây dựng trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW về giáo dục phổ thông, với định hướng bảo đảm quyền học tập ở cấp tiểu học, trung học cơ sở và tiến tới phổ cập trung học phổ thông. Nếu tinh thần ấy đi vào thực tế, tuyển sinh đầu cấp sẽ bớt giống một cuộc đua của từng gia đình và trở thành trách nhiệm hoạch định của hệ thống. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng phải được đo bằng chỗ học thực có, không phải bằng cách đổi thuật ngữ.
Quyền học tập phải gắn với chỗ học gần nhà
Điểm có ý nghĩa với phụ huynh là nguyên tắc học sinh được đến trường gần nơi ở, không phân biệt cứng theo ranh giới hành chính. Cách tiếp cận này có thể giảm bất bình đẳng do phân tuyến chưa hợp lý, hạn chế cảnh chạy trường và giảm áp lực tâm lý trong mỗi mùa tuyển sinh. Nhưng “gần nhà” không thể chỉ là lời hứa: địa phương cần dự báo số trẻ trong độ tuổi, điều phối học sinh giữa các trường và công khai tiêu chí phân bổ để gia đình biết vì sao con được bố trí ở trường đó.
Trách nhiệm chuẩn bị vì thế dịch chuyển rõ rệt về phía chính quyền và cơ sở giáo dục: phải tính trước nhu cầu, phòng học, giáo viên và cơ sở vật chất để tránh quá tải hoặc thiếu chỗ. Ở miền núi, khoảng cách, giao thông và mạng lưới điểm trường còn quyết định liệu quyền học tập có thể thực hiện được hay không. Một suất học cách nhà quá xa, không có phương án đi lại phù hợp, chưa phải là cơ hội bình đẳng. Dự thảo chỉ có thể giảm áp lực tuyển sinh nếu kế hoạch tiếp nhận tính đến những khác biệt ấy.
Lớp 10: bớt phụ thuộc vào kỳ thi, nhưng cần đủ chỗ
Áp lực tuyển sinh lớp 10 cũng được đặt trong bài toán mở rộng cơ hội học tiếp. Theo thông tin về dự thảo, tỷ lệ học sinh học tiếp lên lớp 10 sau lớp 9 đã tăng từ 75% lên hơn 80%; tại một số tỉnh, tỷ lệ này đạt 95%, thậm chí 97%. Xu hướng tăng được dự báo còn tiếp diễn, nên nhu cầu về trường lớp và giáo viên sẽ tăng trên diện rộng. Khi ngày càng nhiều học sinh tiếp tục học phổ thông, duy trì cuộc cạnh tranh đầu vào như giải pháp mặc định sẽ không giải quyết được gốc vấn đề: năng lực tiếp nhận.
Các địa phương có thể lựa chọn xét học bạ, kết hợp xét học bạ với thi tuyển hoặc tổ chức thi. Vì vậy, phụ huynh không nên mặc định mọi nơi sẽ bỏ thi; phương thức cụ thể còn phụ thuộc phương án địa phương và quy định cuối cùng. Giảm số môn thi xuống hai được nêu như một định hướng có thể giảm áp lực, hỗ trợ giáo dục toàn diện và tránh để môn thi vô tình chi phối lựa chọn nghề nghiệp. Dù chọn phương án nào, tiêu chí cần rõ ràng và số chỗ học phải theo kịp số học sinh.
Phụ huynh cần theo dõi điều gì khi dự thảo hoàn thiện?
Điều cần theo dõi trước tiên là kế hoạch tiếp nhận của từng địa phương: tiêu chí phân tuyến, cách điều phối giữa trường, thời gian đăng ký và phương thức xét hoặc thi vào lớp 10. Kế hoạch cần được hướng dẫn thống nhất, công bố sớm để gia đình, nhà trường và giáo viên chủ động chuẩn bị. Phụ huynh cũng nên kiểm tra cách xác định nơi cư trú thực tế và quy trình xử lý khi trường gần nhà không đủ khả năng tiếp nhận, thay vì chờ đến sát hạn mới tìm phương án.
Đăng ký trực tuyến và khai thác dữ liệu dân cư có thể tiết kiệm công sức, nhưng không được biến thiết bị hay kỹ năng số thành điều kiện ngầm để trẻ có chỗ học. Dự thảo cần đi kèm kênh hỗ trợ trực tiếp tại trường hoặc địa phương, nhất là nơi vùng sâu, vùng xa và với gia đình thiếu thiết bị hoặc chưa quen thao tác. Kết luận cần giữ thật rành mạch: chuyển từ tuyển sinh sang tiếp nhận là bước tiến về quyền học tập, nhưng chỉ tạo thay đổi thực chất khi mỗi trẻ được bố trí một chỗ học phù hợp, công bằng và có thể tiếp cận.
