Từ tuyển chọn sang bảo đảm chỗ học
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là cách tổ chức đưa trẻ vào lớp 1, lớp 6 và lớp 10 dựa trên độ tuổi, nhu cầu học tập, khu vực và năng lực của trường, thay vì xem kỳ thi là cửa ải quyết định cơ hội đi học. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư theo hướng đổi cách tiếp cận này, nhằm giảm áp lực thi cử, minh bạch việc phân bổ chỗ học và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn. Đây là hướng đi đáng chú ý vì chuyển trách nhiệm từ gia đình phải chạy đua giành suất sang hệ thống giáo dục chủ động dự báo và bố trí nơi học phù hợp. Dự thảo áp dụng cho ba cấp đầu vào: lớp 1, lớp 6 và lớp 10. Tuy nhiên, các đề xuất chưa phải quy định có hiệu lực; phụ huynh và địa phương cần theo dõi kết quả lấy ý kiến trước khi xem đây là cách làm chính thức.
Giảm áp lực thi cử, nhưng không bỏ qua khác biệt giữa các cấp
Ở lớp 1, dự thảo không cho phép kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn trẻ dưới bất kỳ hình thức nào làm căn cứ tiếp nhận. Với lớp 6, phân bổ cũng không nhằm sàng lọc những em đã đủ điều kiện; ngoại lệ chỉ dành cho cơ sở được giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh năng khiếu hoặc có thành tích nổi bật. Đây là điểm có ý nghĩa thực tế: trẻ không phải chịu áp lực luyện thi từ bậc mầm non chỉ để được vào lớp 1. Ở lớp 10, dự thảo vẫn để địa phương quyết định phương thức phù hợp với quy mô học sinh, nhu cầu, mạng lưới trường và năng lực tiếp nhận. Nếu tổ chức thi, kỳ thi dự kiến gồm hai môn toán và ngữ văn. Như vậy, giảm áp lực thi cử không đồng nghĩa với một phương thức đồng nhất cho mọi nơi; chất lượng thực hiện phụ thuộc vào quyết định có căn cứ của từng địa phương.
Khi đăng ký vượt số chỗ, điều phối thay vì để gia đình tự xoay xở
Điểm đáng giá của dự thảo tuyển sinh đầu cấp là không dừng ở khâu nhận hồ sơ: văn bản còn đề xuất cách xử lý khi số đăng ký vượt quá sức chứa. Việc phân bổ phải căn cứ kế hoạch đã được cấp quản lý trực tiếp phê duyệt. Với trường có nhiều cơ sở hoặc điểm trường, hiệu trưởng tổ chức sắp xếp theo nơi cư trú, năng lực từng điểm, cơ sở vật chất, thiết bị, đội ngũ, khoảng cách và độ an toàn khi đi học. Nếu một điểm vượt khả năng tiếp nhận, hiệu trưởng cần xác định số học sinh vượt chỗ và báo cáo ngay cấp quản lý; đồng thời chủ động chuyển học sinh sang điểm khác còn chỗ trong cùng trường, bảo đảm thuận tiện và an toàn. Nếu toàn trường không còn chỗ, cơ quan quản lý giáo dục có trách nhiệm rà soát năng lực các trường trong khu vực để điều phối. Cách làm này hợp lý hơn việc để phụ huynh tự tìm nơi học, nhưng chỉ công bằng nếu tiêu chí và quyết định được công khai, nhất quán.
Dữ liệu và năng lực địa phương là phép thử thật sự
Muốn phân bổ chỗ học công bằng, địa phương phải biết trước có bao nhiêu trẻ cần học, các em sinh sống ở đâu và từng trường có thể nhận bao nhiêu học sinh. Dự thảo xem dữ liệu là công cụ để dự báo nhu cầu, xác định địa bàn, quy mô học sinh, năng lực tiếp nhận và phương án bố trí. Với lớp 10, Sở Giáo dục và Đào tạo dự kiến căn cứ thêm vào điều kiện bảo đảm chất lượng, mạng lưới trường lớp và tình hình địa phương để chọn phương thức tiếp nhận cho từng trường hoặc nhóm trường. Điều đó phản ánh bối cảnh quản trị giáo dục, chuyển đổi số và sắp xếp mạng lưới trường đang thay đổi; nhưng dữ liệu thiếu hoặc cập nhật chậm có thể khiến kế hoạch đẹp trên giấy không giải quyết được tình trạng thiếu chỗ. Vì vậy, cần xem năng lực dự báo, công khai tiêu chí điều phối và phương án hỗ trợ học sinh là những điều kiện đi cùng chủ trương giảm áp lực.
Kết luận, dự thảo chuyển trọng tâm từ thi tuyển sang trách nhiệm tiếp nhận và điều phối, một thay đổi đúng hướng nếu thực sự bảo đảm quyền đi học cho từng em. Nhưng đây vẫn là đề xuất đang được lấy ý kiến, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Giá trị của cải cách sẽ được quyết định không chỉ bởi việc giảm kỳ thi, mà còn bởi cách địa phương chuẩn bị dữ liệu, năng lực trường lớp và xử lý minh bạch khi số đăng ký vượt số chỗ.
