Kinh nghiệm không nằm yên trong quá khứ
Nghệ sĩ kỳ cựu là những người biến hàng chục năm lao động sân khấu thành vốn nghề, rồi tiếp tục sáng tạo và trao kỹ năng cho lớp sau thay vì xem tuổi tác như dấu chấm hết. Giá trị của nghệ sĩ huyền thoại Việt Nam vì thế không chỉ nằm ở những vai diễn từng làm nên tên tuổi, mà còn ở cách họ đưa kinh nghiệm vào tác phẩm mới và dìu dắt người đến sau. NSƯT Kim Tu Long cho thấy một dạng di sản sáng tạo như vậy: ông không chỉ đứng trên sân khấu, mà còn tự viết kịch bản, đạo diễn và tìm cách làm mới cách kể chuyện sân khấu truyền thống. Buổi diễn Never Fading, tổ chức tại Nhà hát Bến Thành tối 17 tháng 10, quy tụ khoảng 100 diễn viên. Con số ấy gợi ra một công việc cộng tác lớn, nhưng trọng tâm vẫn là vốn nghề được tích lũy qua nhiều vai diễn.
Kim Tu Long: làm mới mà không đánh rơi cốt cách
Điểm đáng nhớ ở Never Fading không chỉ là quy mô, mà là cách Kim Tu Long biến buổi diễn thành cuộc đối thoại với chặng đường nghệ thuật của mình. Ông từng mong được đóng Chung Kỳ trong vở Tiên Bửu; khi còn trẻ, vai được giao lại là Gia Đồng. Sau nhiều năm, ông trở về với ước muốn ấy trong một cảnh diễn cùng ca sĩ Cẩm Ly. Hành trình qua những vai hài, phản diện, trữ tình và nhân vật lớn tuổi cho thấy bản lĩnh không đến từ một cú bứt phá, mà được rèn qua từng cơ hội nhỏ. Màn hình cong, kỹ xảo hình ảnh và công nghệ làm phim bằng trí tuệ nhân tạo tái hiện những trận chiến sân khấu, nhưng mục tiêu của ông vẫn là mở rộng cách trình bày mà không làm phai bản sắc sân khấu truyền thống.
Sự bền bỉ ấy cũng có giới hạn thể chất: sau nhiều giờ biểu diễn liên tục, sức ông suy giảm. Ca sĩ Cẩm Ly vừa từ Mỹ trở về, còn mệt vì lệch múi giờ nhưng vẫn tập chăm chỉ trong ba ngày. Những chi tiết hậu trường nhắc rằng di sản không tự hình thành; nó đòi hỏi sức lao động, sự chuẩn bị và đồng nghiệp sẵn lòng nâng đỡ. Kim Tu Long từng bày tỏ mong muốn tiếp tục ca diễn để phục vụ khán giả, góp phần phát triển cải lương và truyền nghề cho thế hệ sau. Đó là lời hứa có sức nặng hơn một màn hoài niệm.
Thành Lộc và kỷ luật phía sau tự do sáng tạo
Kinh nghiệm sân khấu không chỉ được trao qua vai diễn; đôi khi nó bắt đầu bằng những bài học nghiêm khắc trong lớp học. NSƯT Thành Lộc theo học diễn viên kịch nói từ năm 1978 đến 1982. Ông nhớ giờ vào lớp chính xác đến từng phút: trễ hai phút, ông bị thầy Tăng Lộc chặn ngoài cổng và nhắc rằng người không giữ giờ học khó có thể làm nghề tử tế. Học trò còn phải tập trong quần áo phù hợp để lăn lê, bò toài, không để nỗi lo làm bẩn trang phục cản trở rèn luyện. Thành Lộc thừa nhận nếp rèn ấy từng khiến ông muốn bỏ học sau năm thứ hai; khi đó, ông nói: “Tôi đi học mà tưởng như… ở tù”.
Nhìn lại, ông hiểu sự nghiêm cẩn không nhằm bóp nghẹt cá tính mà giúp nghệ sĩ phân biệt tự do với buông thả. “Giữa sáng tạo và kỷ luật không hề mâu thuẫn”. Đây là bài học truyền thừa nghệ thuật ít hào nhoáng nhưng bền vững: kỹ thuật, đúng giờ và đạo đức nghề tạo nền để trí tưởng tượng cất cánh. Chính người thầy nghiêm khắc ấy còn đưa khiêu vũ vào giảng dạy để giải phóng hình thể, nhưng đặt tự do biểu đạt trong khuôn khổ kỹ thuật chuẩn mực. Cách truyền nghề đó cho thấy di sản không phải bản sao của tiền bối; đó là năng lực tự do sáng tạo trên một nền tảng vững chắc.
Xuân Hiểu và sức sống của sân khấu cải lương
Ở tuổi ngoài 80, giáo sư Xuân Hiểu vẫn bước lên sân khấu cải lương cùng học trò trong buổi gặp mặt mừng 50 năm Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM. Tiết mục ngẫu hứng có ông biểu diễn bài Ngư đối nguyệt; bên cạnh là những nghệ sĩ, giảng viên và người làm sân khấu ở nhiều thế hệ. Những học trò thành danh vẫn chăm chú phối hợp động tác, nét mặt và diễn xuất như đang trở lại buổi học thuở đôi mươi. Còn người thầy, dù đã lớn tuổi, vẫn vững vàng trong từng chuyển động. Hình ảnh ấy không phải một màn hoài niệm đóng khung quá khứ. Nó cho thấy kỹ thuật và cảm xúc sân khấu vẫn sống khi người thầy còn truyền dạy, còn học trò tiếp tục thực hành.
Cải lương cần những khoảnh khắc truyền nghề trực tiếp như thế để không biến thành một di sản chỉ được ngắm từ xa. Nhiều học trò thuộc các thế hệ và chuyên ngành khác nhau đều biết đến giáo sư Xuân Hiểu; những nghệ sĩ cùng ông trên sân khấu là minh chứng cho sức lan tỏa của một đời gắn bó với nghề. Nhìn từ Kim Tu Long, Thành Lộc đến Xuân Hiểu, điểm chung không phải tuổi tác hay danh hiệu, mà là thái độ xem nghệ thuật như một công việc còn dang dở. Người đi trước tích lũy kinh nghiệm, người đi sau tiếp nhận rồi biến đổi nó. Đó mới là cách di sản sáng tạo tiếp tục hiện diện: không đứng yên trong ký ức, mà được diễn, được dạy và được làm mới.
