Ưu đãi cần được đo bằng giá trị tạo ra
Luật Đầu tư sửa đổi là dự án điều chỉnh các quy định về hoạt động đầu tư, từ chính sách khuyến khích vốn đến quy trình chấp thuận và triển khai dự án, nhằm cải thiện môi trường kinh doanh nhưng vẫn bảo đảm Nhà nước kiểm soát những lĩnh vực cần thiết. Sáng 2/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của luật này. Thông điệp đáng chú ý không phải là thu hút càng nhiều vốn càng tốt, mà là gắn ưu đãi đầu tư với kết quả nhà đầu tư thực sự mang lại. Đại biểu đề nghị xem xét việc thực hiện cam kết, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn, thời gian hay lĩnh vực hoạt động; các đóng góp như chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo và liên kết với doanh nghiệp trong nước cũng cần được tính đến. Đây là hướng đi hợp lý: ngân sách và nguồn lực công nên hỗ trợ dự án tạo giá trị bền vững, không chỉ dự án có con số đăng ký lớn.
Nhưng ưu đãi gắn với hiệu quả chỉ công bằng khi hiệu quả được định nghĩa trước và kiểm chứng được. Một dự án có thể đạt sản lượng nhưng chưa hoàn thành cam kết đào tạo nhân lực hoặc phát triển nhà cung cấp trong nước. Vì thế, tiêu chí cần xét riêng từng cam kết, xác định cách đo, thời điểm kiểm tra và cơ quan xác nhận; nếu một hạng mục độc lập không đạt, việc thu hồi cũng nên tương ứng, thay vì mặc nhiên rút toàn bộ hỗ trợ. Cách làm này vừa giữ kỷ luật với nhà đầu tư, vừa tránh khiến chính sách trở nên khó dự đoán. Cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện quy định để kết quả đầu ra có thể lượng hóa, kiểm tra và giám sát, đồng thời làm rõ cách xử lý khi nhà đầu tư không đáp ứng điều kiện hoặc vi phạm cam kết.
Cải cách thủ tục phải theo trọn vòng đời dự án
Rút ngắn một khâu không đủ nếu doanh nghiệp vẫn phải đi qua nhiều cửa cho cùng một vấn đề. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng cải cách thủ tục đầu tư cần bao trùm toàn bộ quá trình triển khai dự án; chấp thuận nhanh nhưng sau đó bị thẩm định trùng lặp, trình tự thiếu thống nhất thì thời gian và chi phí vẫn đội lên. Với cơ chế đầu tư đặc biệt, dự thảo cần nói rõ thủ tục nào được miễn hoặc rút gọn, nội dung nào có thể xử lý song song và điều kiện nào vẫn phải hoàn thành trước khi triển khai, nhất là giao đất, cho thuê đất và đánh giá tác động môi trường. Đây là phân định thiết yếu: cơ chế nhanh không nên biến thành vùng mờ về nghĩa vụ pháp lý, nhưng cũng không thể giữ nguyên những bước kiểm tra đã được cơ quan khác thực hiện.
Những thay đổi có thể chạm trực tiếp tới cách doanh nghiệp chuẩn bị và theo dõi hồ sơ. Đại biểu đề nghị một lần khai báo, một mã hồ sơ, một đầu mối chịu trách nhiệm và thời hạn giải quyết cho từng bước; các cơ quan cần dùng chung dữ liệu, không đòi nộp lại giấy tờ đã có, đồng thời cung cấp miễn phí thông tin về thủ tục, điều kiện, tiến độ và tình trạng hồ sơ. Nếu được quy định rõ cùng cơ chế xử lý hồ sơ quá hạn, các biện pháp này có thể giảm thời gian chờ và chi phí tuân thủ, thay vì chỉ chuyển giấy tờ từ nơi này sang nơi khác. Nguyên tắc liên thông cũng cần cho phép dùng lại kết quả thẩm định, giao một cơ quan điều phối dự án và xác định trách nhiệm cụ thể khi chậm trễ.
Sửa luật liên tục làm suy yếu khả năng dự đoán
Cải cách có thể mất tác dụng nếu luật thay đổi quá thường xuyên. Đại biểu Hoàng Minh Hiếu nêu rằng Luật Đầu tư đã được sửa đổi 16 lần kể từ đầu nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, trung bình gần ba lần mỗi năm; theo ông, sự thiếu ổn định này làm tăng chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp. Với nhà đầu tư, mỗi lần đổi quy định có thể kéo theo việc rà soát lại kế hoạch, hồ sơ và nghĩa vụ pháp lý. Lo ngại ấy càng đáng lưu ý khi thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư có thể xem xét địa điểm, đất đai, quy hoạch và môi trường, trong khi doanh nghiệp vẫn phải làm các thủ tục tương ứng theo luật chuyên ngành. Sự trùng lặp không chỉ gây chậm; nó còn làm mờ trách nhiệm nếu các cơ quan đưa ra yêu cầu khác nhau.
Vì vậy, dự thảo nên được đánh giá không chỉ bằng số thủ tục cắt giảm mà còn bằng mức độ nhất quán giữa Luật Đầu tư và luật chuyên ngành, cũng như khả năng giữ quy định ổn định sau khi ban hành. Tranh luận tại Quốc hội về sự vênh nhau giữa danh mục ngành nghề và quy định chuyên ngành cho thấy khoảng trống hoặc mâu thuẫn có thể khiến doanh nghiệp khó xác định điều kiện áp dụng, còn cơ quan thực thi lúng túng. Giảm chi phí tuân thủ đòi hỏi một ranh giới rõ: việc nào cần Nhà nước kiểm soát trước, việc nào giao luật chuyên ngành xử lý, và cơ quan nào chịu trách nhiệm chính. Nếu thiếu nguyên tắc đó, mỗi lần sửa luật có thể lại tạo thêm một lớp thủ tục.
Thước đo của lần sửa đổi là tính dự đoán
Áp lực cạnh tranh trong thu hút đầu tư, nhất là ở công nghệ cao, điện tử, bán dẫn và chuyển đổi số, khiến cải thiện môi trường kinh doanh trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, hấp dẫn nhà đầu tư không đồng nghĩa với nới lỏng mọi điều kiện hay trao ưu đãi thiếu ràng buộc. Một khung luật tốt phải đồng thời cho doanh nghiệp biết trước họ cần làm gì, cơ quan nào xử lý, khi nào có kết quả và điều gì xảy ra nếu cam kết không được thực hiện. Quốc hội đang bàn dự án sửa đổi với mục tiêu cải thiện môi trường đầu tư, thu hút vốn và khơi thông nguồn lực; mục tiêu ấy chỉ thành hiện thực nếu các quy định về ưu đãi và thủ tục có thể vận hành thống nhất, không buộc doanh nghiệp trả giá cho sự chồng chéo.
Kết luận, Luật Đầu tư sửa đổi nên kết hợp hai việc không thể tách rời: ưu đãi theo đóng góp được kiểm chứng và thủ tục gọn từ đầu đến cuối. Muốn vậy, tiêu chí đánh giá, phạm vi thu hồi hỗ trợ, trình tự liên thông và trách nhiệm xử lý hồ sơ phải được viết đủ rõ; đồng thời, cần hạn chế sửa đổi manh mún để doanh nghiệp có thể dự liệu nghĩa vụ dài hạn. Thành công của lần sửa luật này không nằm ở số điều được thay thế, mà ở việc dự án tốt được triển khai thuận lợi, cam kết được thực thi và chi phí tuân thủ giảm mà không tạo ra khoảng trống quản lý.
