Ưu đãi phải đổi lấy đóng góp thực chất
Ưu đãi đầu tư là các hỗ trợ của Nhà nước dành cho dự án đáp ứng điều kiện nhất định, nhằm khuyến khích hoạt động có ích cho nền kinh tế và định hướng phát triển. Vì vậy, ưu đãi cần được trao theo tiêu chí rõ ràng, gắn với kết quả có thể kiểm chứng, thay vì trở thành lợi thế mặc định cho dự án có quy mô vốn lớn.
Sáng 2/11, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư. Nhiều đại biểu đồng tình cần tháo gỡ vướng mắc, đơn giản hóa thủ tục và cải thiện môi trường kinh doanh; song trọng tâm không nên dừng ở việc thu hút thêm vốn. Câu hỏi quan trọng hơn là dự án đem lại công nghệ, giá trị gia tăng, việc làm và chuỗi cung ứng nào. Nếu luật không trả lời được, chính sách đầu tư có nguy cơ ưu đãi rộng nhưng tác động phát triển lại mờ nhạt.
Tiêu chí minh bạch giúp tránh ưu đãi dàn trải
Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) đề nghị lượng hóa tiêu chí xác định dự án có vai trò dẫn dắt và khả năng thu hút chuỗi cung ứng đi kèm; nếu thiếu căn cứ cụ thể, ưu đãi dễ dàn trải, thiếu minh bạch. Đây là yêu cầu thiết yếu: doanh nghiệp cần biết điều kiện trước khi đầu tư, còn cơ quan thực thi cần căn cứ thống nhất để xét hồ sơ và đánh giá kết quả.
Tiêu chí cũng nên nhìn xa hơn quy mô vốn hay tài sản cố định. Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) đề xuất xem xét trình độ công nghệ, giá trị gia tăng trong nước và đóng góp cho nền kinh tế; đồng thời nêu lĩnh vực công nghiệp quốc phòng, an ninh và công nghệ chiến lược trong nhóm được cân nhắc ưu đãi đặc biệt. Công bằng giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài cũng cần được giữ vững. Ưu đãi tốt là ưu đãi có mục tiêu, công khai lý do lựa chọn và có thể giải trình.
Thu hồi ưu đãi phải rõ quy trình và căn cứ
Ưu đãi không thể là quyền lợi vô điều kiện. Đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị có chế tài với nhà đầu tư không làm đúng cam kết, trong đó tính đến dự án chậm tiến độ, thi công dang dở hoặc cố tình kéo dài; trường hợp cần thiết phải có cơ chế thu hồi ưu đãi, thậm chí thu hồi dự án, để bảo toàn nguồn lực Nhà nước. Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cũng nêu hướng gắn hỗ trợ với kết quả đầu ra có thể kiểm tra, giám sát và lượng hóa, đồng thời quy định điều kiện chấm dứt, thu hồi khi nhà đầu tư không đáp ứng cam kết.
Nhưng thu hồi chỉ công bằng khi luật xác định trước thế nào là vi phạm, ai đánh giá, thời hạn khắc phục ra sao và nhà đầu tư được giải trình thế nào. Quy trình càng rõ, nguy cơ áp dụng tùy tiện và tranh chấp càng thấp. Hậu kiểm cũng cần dựa trên rủi ro, tránh kiểm tra chồng lặp. Bên cạnh đó, đề xuất của đại biểu Nguyễn Trung Kiên về xác minh chủ sở hữu hưởng lợi và nguồn vốn ở trường hợp cần thiết nhắc rằng thu hút vốn phải đi cùng khả năng ngăn đầu tư núp bóng.
Điều cần theo dõi khi dự luật tiếp tục được hoàn thiện
Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết sửa luật nhằm hoàn thiện môi trường đầu tư, khơi thông nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh trong thu hút vốn. Theo thông tin tại phiên thảo luận, dự án luật đã nhận 55 lượt ý kiến tại các phiên thảo luận tổ và 15 ý kiến phát biểu tại hội trường. Quy mô góp ý cho thấy bài toán không chỉ nằm ở ưu đãi, mà còn ở tính ổn định và sự ăn khớp với các luật chuyên ngành. Đại biểu Hoàng Minh Hiếu cảnh báo việc sửa Luật Đầu tư nhiều lần có thể làm môi trường pháp lý kém ổn định và tăng chi phí tuân thủ.
Khi dự án luật tiếp tục được xem xét, cần theo dõi ba điểm: tiêu chí lựa chọn và đo hiệu quả ưu đãi; điều kiện, quy trình chấm dứt hỗ trợ khi cam kết không được thực hiện; và giới hạn kiểm soát đối với thủ tục đầu tư đặc biệt, dự án sử dụng khu vực biển, tài nguyên. Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu điều kiện tiếp cận thị trường; Quỹ Hỗ trợ đầu tư đã được triển khai và bước đầu hoạt động ổn định. Kết luận nên giữ được hai vế: giảm rào cản cho nhà đầu tư làm thật, nhưng không để ưu đãi tách rời trách nhiệm.
