Liên kết đầu ra phải bắt đầu từ cách tổ chức sản xuất
Liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản là cách nông dân phối hợp với hợp tác xã hoặc nhóm đầu mối để thống nhất vật tư, kỹ thuật và nơi thu mua, qua đó giảm rủi ro khi thu hoạch. Ở Cẩm Giàng, mô hình này đang giúp các hộ trồng chuối tiêu hồng, dưa chuột bớt nỗi lo tìm đầu ra nông sản; tại Cao Sơn, liên kết lại mở lối nâng giá trị giống nếp nương truyền thống.
Điểm đáng chú ý không chỉ là có người mua, mà là người sản xuất được gắn vào một quy trình trước khi xuống giống. Khi đơn vị liên kết cùng cung ứng vật tư, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối tiêu thụ, nông dân có cơ sở để duy trì sản xuất thay vì trông chờ vào thương lái ở thời điểm thu hoạch. Tuy nhiên, hai mô hình cho thấy một khuôn mẫu duy nhất không đủ: cây hàng hóa cần tổ chức thu mua đều đặn, còn nông sản đặc sản cần xây dựng thị trường cho chất lượng riêng.
Cẩm Giàng: HTX gắn vật tư, kỹ thuật với thu mua
Tại Cẩm Giàng, HTX Nông nghiệp sạch Việt Nam cung ứng giống, phân bón, hướng dẫn kỹ thuật và thu mua chuối tiêu hồng. Ông Đinh Quang Thú tham gia mô hình từ năm 2025 trên 3.000 m²; vụ đầu gia đình thu khoảng 30 tấn, bán với giá 4.000 đồng/kg và thu về khoảng 120 triệu đồng. Thấy có hiệu quả, năm 2026 ông mở rộng thêm 1.400 m². Quy mô chung cũng tăng: mô hình có khoảng 20 ha và 120 hộ liên kết; HTX tiêu thụ khoảng 300 tấn chuối năm 2025, sản lượng năm 2026 ước gần 1.000 tấn.
Với dưa chuột, HTX Tài Lộc cung cấp giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thu mua toàn bộ sản phẩm của các hộ theo hợp đồng. Gia đình bà Triệu Thị Trịnh trồng 800 m², duy trì 3–4 vụ mỗi năm; sau khi trừ chi phí, mỗi vụ lãi khoảng 16–17 triệu đồng. Sự khác biệt của cách làm này nằm ở đầu mối thu mua cụ thể: nông dân biết sản phẩm sẽ được tiếp nhận, còn HTX có thể gắn sản lượng với hướng dẫn sản xuất. Đây là nền tảng thiết thực hơn lời hứa tiêu thụ chung chung.
Cẩm Giàng hiện có 13 HTX đang hoạt động, chủ yếu trong nông, lâm nghiệp, liên kết với hơn 300 hộ. Con số cho thấy hợp tác xã nông nghiệp có thể giữ vai trò tổ chức chuỗi tại địa phương, chứ không chỉ đứng ra mua hàng vào cuối vụ. Dẫu vậy, mong muốn của người trồng chuối về giá thu mua ổn định cũng nhắc rằng liên kết chỉ bền khi cam kết thị trường đủ tin cậy.
Nếp nương Cao Sơn: bán giá trị giống bản địa
Cao Sơn có địa hình đồi núi, ít ruộng nước; người dân chủ yếu trồng lúa nương một vụ mỗi năm, năng suất thấp và thu nhập bấp bênh. Trong bối cảnh diện tích nếp truyền thống có nguy cơ thu hẹp, chị Hà Thị Tâm khởi đầu bằng việc trồng hơn 10 ha đất gia đình rồi vận động các hộ cùng tham gia. Sau bốn năm, mạng lưới liên kết có gần 90 hộ, tổng diện tích hơn 400 ha tại các xã thuộc huyện Đà Bắc cũ.
Khác với chuối và dưa chuột ở Cẩm Giàng, trọng tâm tại đây không chỉ là thu mua một loại nông sản phổ biến mà là chọn vùng lúa chất lượng, giữ giống truyền thống và tạo nhận diện cho gạo nếp nương. Chị Tâm điều phối giống, phân bón, hướng dẫn kỹ thuật và tìm đầu ra; các thành viên còn được giới thiệu sản phẩm tại hội chợ. Nếp nương được bán khoảng 50.000 đồng/kg, dù năng suất chỉ bằng 50–60% các giống nếp phổ biến. Giá trị vì thế dựa nhiều vào hương vị và nguồn gốc riêng, chứ không phải sản lượng cao.
Liên kết cũng giúp hộ trồng yên tâm làm theo quy trình nhờ được hỗ trợ vật tư, kỹ thuật và kết nối tiêu thụ. Gia đình chị Hà Thị Tươi có 7 ha đất rừng sản xuất, trong đó trồng xen lúa nếp; vụ vừa qua mang lại hơn 40 triệu đồng. Mô hình cho thấy bảo tồn giống địa phương chỉ có sức thuyết phục khi đi cùng sinh kế khả thi.
Hai cách làm, cùng một điều kiện: thị trường phải giữ lời
Cẩm Giàng tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa: HTX cấp đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật và thu mua chuối, dưa chuột với quy mô hộ và sản lượng lớn. Ở Cao Sơn, nhóm liên kết do chị Tâm chủ động điều phối vừa tổ chức sản xuất, vừa sàng lọc và gìn giữ giống nếp quý, đồng thời quảng bá sản phẩm. Một mô hình ưu tiên sự đều đặn của đầu mối mua; mô hình kia cần thuyết phục thị trường trả giá cho đặc trưng bản địa.
Cả hai đều vượt khỏi cách làm riêng lẻ, nhưng liên kết tiêu thụ nông sản không tự động bảo đảm lợi ích lâu dài. Cẩm Giàng cần duy trì mức thu mua đủ ổn định để người dân yên tâm mở rộng diện tích; Cao Sơn cần tiếp tục kết nối khách hàng để bù cho hạn chế về năng suất và chi phí vận chuyển miền núi. Kết luận ở đây khá rõ: HTX và nhóm liên kết có thể tạo điểm tựa cho nông dân, nhưng giá trị chỉ bền khi cam kết đầu ra đi cùng tổ chức sản xuất phù hợp và nhu cầu thị trường thực.
