Nâng hạng mở cửa cơ hội, nhưng không bảo đảm dòng vốn tự tìm đến
Nâng hạng chứng khoán là việc thị trường được một tổ chức phân loại quốc tế chuyển lên nhóm có mức độ phát triển cao hơn, qua đó đi kèm kỳ vọng lớn hơn về khả năng tiếp cận, minh bạch và chất lượng quản trị. Với doanh nghiệp, đây không phải tấm vé tự động dẫn đến vốn ngoại; đó là phép thử xem họ có xứng đáng với niềm tin của nhà đầu tư hay không. FTSE Russell chính thức nâng thị trường Việt Nam từ cận biên lên mới nổi thứ cấp từ ngày 21/9/2026. Dù vậy, dòng vốn ngoại vẫn bán ròng trong gần 10 tháng đầu năm, kể cả sau thời điểm nâng hạng. Khoảng cách giữa danh hiệu thị trường và lựa chọn của nhà đầu tư cho thấy doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào thay đổi phân loại. Muốn chuyển cơ hội thành vốn dài hạn, họ phải chứng minh thông tin đáng tin, quyền cổ đông được tôn trọng và quyết định quản trị có kiểm soát.
Nhu cầu vốn lớn cho hạ tầng, năng lượng và giao thông càng khiến việc củng cố thị trường vốn trở nên cấp thiết, trong khi tín dụng ngân hàng khó đáp ứng toàn bộ nhu cầu của nền kinh tế. Nhưng nhà đầu tư quốc tế không thể đánh giá sức khỏe doanh nghiệp nếu báo cáo tài chính thiếu tin cậy hoặc kế toán, kiểm toán chỉ làm cho đủ thủ tục. Vì vậy, nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp không phải lớp trang trí sau nâng hạng; đó là điều kiện để vốn có lý do ở lại.
Thành viên độc lập phải giám sát, không chỉ đủ tên trong cơ cấu
Thành viên HĐQT độc lập có thể tạo khác biệt khi họ đủ chuyên môn và bản lĩnh để chất vấn ban điều hành, xem xét rủi ro và bảo vệ quyền lợi cổ đông. Nếu chỉ hiện diện trên danh sách, vị trí này không củng cố được niềm tin; ngược lại, giám sát có thực chất giúp nhà đầu tư tin rằng quyết định quan trọng không chỉ được thông qua theo ý chí của ban điều hành. Nghị định 155/2020/NĐ-CP quy định số thành viên độc lập tùy quy mô HĐQT: hội đồng có 3–5 người cần ít nhất một thành viên độc lập, 6–8 người cần ít nhất hai, còn 9–11 người cần ít nhất ba. Tuy nhiên, khảo sát của VNIDA và FiinGroup năm 2023 cho thấy chỉ khoảng 68,4% doanh nghiệp niêm yết đáp ứng yêu cầu. Con số này gợi ý rằng khoảng trống tuân thủ vẫn đáng kể, còn chất lượng thực thi càng không thể đo bằng số ghế.
Một thành viên độc lập có năng lực cần chủ động yêu cầu thông tin trước khi biểu quyết, đặt câu hỏi khi dữ liệu chưa đủ và không dễ dàng thông qua đề xuất thiếu cơ sở. Đây không phải vai trò đối đầu với ban điều hành, mà là cơ chế kiểm tra để quyết định được cân nhắc đầy đủ hơn. Doanh nghiệp muốn thu hút vốn ngoại nên đánh giá thành viên độc lập bằng chất lượng giám sát, khả năng phản biện và sự độc lập trong phán đoán, thay vì coi việc bổ nhiệm là thủ tục hoàn tất nghĩa vụ.
Kinh nghiệm Singapore: gắn cơ cấu với đào tạo và trách nhiệm
Singapore gợi mở một hướng đi đáng tham khảo: không dừng ở việc quy định có thành viên độc lập, mà đặt vai trò ấy trong cơ chế giám sát, giới hạn nhiệm kỳ và đào tạo. Quy định niêm yết tại Singapore yêu cầu mỗi công ty có ít nhất hai thành viên độc lập, chiếm tối thiểu một phần ba HĐQT; nếu chủ tịch không độc lập, thành viên độc lập phải chiếm đa số. Từ năm 2022, người giữ vị trí độc lập quá chín năm phải được cổ đông thông qua theo cơ chế biểu quyết hai tầng, còn thành viên HĐQT lần đầu tại công ty niêm yết phải hoàn thành chương trình đào tạo bắt buộc. Những nguyên tắc này nhấn mạnh rằng tính độc lập cần được duy trì và năng lực cần được chuẩn bị, chứ không thể mặc định có được chỉ nhờ chức danh.
Một tín hiệu hợp tác cụ thể đã xuất hiện ngày 27/10/2026 tại HOSE, khi VNICG và ISCA tổ chức hội thảo về nâng cao năng lực thành viên độc lập cho thị trường mới nổi, đồng thời ký kết hợp tác. Hợp tác hướng tới kết nối thành viên HĐQT Việt Nam và Singapore, chia sẻ kinh nghiệm và phát triển năng lực đánh giá, ra quyết định. Với HĐQT ngày càng phải cân nhắc biến động địa chính trị, công nghệ và yêu cầu phát triển bền vững, đào tạo nên gắn với tình huống thực tế, quản trị rủi ro và kỹ năng chất vấn. Sao chép nguyên xi quy định nước khác không phải mục tiêu; điều cần học là cách biến chuẩn mực thành năng lực giám sát có thể kiểm chứng.
Quản trị tốt là điều kiện để vốn ngoại ở lại lâu dài
Nâng hạng chứng khoán tạo cơ hội, nhưng doanh nghiệp mới là nơi phải chứng minh chất lượng. Việc cần làm không chỉ là hoàn thiện cơ cấu HĐQT: báo cáo tài chính phải phản ánh đúng tình hình, công bố thông tin phải kịp thời và công bằng, còn thành viên độc lập phải được tiếp cận dữ liệu đủ để giám sát. Khi các điều kiện ấy vận hành đồng bộ, nhà đầu tư có cơ sở đánh giá rủi ro và tin rằng quyền lợi cổ đông được bảo vệ. Nếu không, kỳ vọng về dòng vốn dài hạn sẽ khó vượt khỏi thông điệp quảng bá.
Thảo luận về thị trường vốn dự kiến diễn ra tại TP.HCM ngày 30/10 cũng đặt trọng tâm vào giải pháp tận dụng cơ hội sau nâng hạng, cải thiện điều kiện hướng tới tiêu chí MSCI và thu hút đầu tư quốc tế dài hạn. Nhưng cuộc trao đổi hay mục tiêu nâng chuẩn sẽ chỉ có giá trị khi doanh nghiệp chuyển chúng thành thay đổi cụ thể trong vận hành. Kết luận rất rõ: muốn thu hút vốn ngoại bền vững, doanh nghiệp phải coi quản trị minh bạch và thành viên HĐQT độc lập có năng lực là nền móng kinh doanh, không phải thủ tục đối phó. Nâng hạng mở cánh cửa; niềm tin mới giữ dòng vốn ở lại.
