Từ chấp hành bị động đến chủ động phòng ngừa
Chương trình hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan là cơ chế đồng hành giúp doanh nghiệp hiểu và thực hiện đúng nghĩa vụ, tự rà soát để phòng ngừa, phát hiện, khắc phục sai sót và cải thiện mức độ chấp hành. Giá trị của chương trình không nằm ở việc thêm một tầng thủ tục, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp nhận ra điểm yếu trước khi chúng trở thành vi phạm.
Doanh nghiệp tham gia được cung cấp thông tin, hướng dẫn về nghĩa vụ và thay đổi pháp luật; nhận cảnh báo, khuyến nghị từ hoạt động đánh giá; đồng thời được hỗ trợ tự rà soát và tham gia các hoạt động hướng dẫn, đào tạo tuân thủ hải quan, tư vấn, đối thoại và chia sẻ kinh nghiệm. Cách làm này biến tuân thủ từ việc xử lý hậu quả thành công việc quản trị thường xuyên.
Chương trình đã thu hút 397 doanh nghiệp; trong đó 355 doanh nghiệp duy trì mức tuân thủ và 13 doanh nghiệp được nâng mức. Riêng sáu tháng đầu năm 2026, cơ quan Hải quan tiếp nhận, xử lý 145 vướng mắc của doanh nghiệp thành viên. Đây là bằng chứng cụ thể cho thấy hỗ trợ giải đáp có thể giúp doanh nghiệp phát hiện rủi ro sớm, thay vì chờ sai sót bị phát hiện trong khâu kiểm tra.
Quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu để kiểm tra đúng nơi
Kiểm tra đồng loạt hoặc phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm chủ quan có thể khiến cả doanh nghiệp chấp hành tốt phải chịu thêm thời gian và chi phí. Vì thế, quản lý rủi ro hải quan cần gắn với lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp và dữ liệu số: cơ quan Hải quan vừa tập trung vào lô hàng, đối tượng có nguy cơ cao, vừa có cơ sở giảm can thiệp với đơn vị có quá trình chấp hành đáng tin cậy.
Hai cách đánh giá có vai trò bổ sung: quản lý rủi ro nhận diện nguy cơ của từng lô hàng, còn quản lý tuân thủ xem xét quá trình hoạt động của doanh nghiệp để xác định mức độ tin cậy và cách can thiệp phù hợp. Khi đánh giá được cập nhật liên tục trên dữ liệu, việc phân luồng có thể sát thực tế hơn thay vì áp dụng một mức kiểm tra cho mọi doanh nghiệp.
Đây là hướng đi hợp lý: nguồn lực kiểm tra được tập trung vào nơi cần thiết, trong khi doanh nghiệp có lịch sử tốt có cơ hội được xử lý thuận lợi hơn. Kết quả điều chỉnh tiêu chí phân luồng được ghi nhận là góp phần tăng tờ khai luồng xanh, giảm luồng vàng và luồng đỏ, qua đó rút ngắn thông quan, tiết kiệm chi phí và vẫn duy trì kiểm soát rủi ro.
Tuân thủ tốt có thể làm thủ tục thông quan nhẹ hơn
Lợi ích của tuân thủ thể hiện ngay trong hoạt động hằng ngày: ít thời gian chờ hơn, giảm khả năng phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi và nhân công phục vụ kiểm hóa. Theo quy định mới, người khai hải quan tuân thủ pháp luật được xem xét ưu tiên thực hiện thủ tục, miễn hoặc giảm mức độ kiểm tra, giám sát hải quan và kiểm tra sau thông quan. Đây là ưu tiên có điều kiện, gắn với quá trình chấp hành chứ không phải bảo đảm miễn kiểm tra.
Đại diện Tập đoàn Khoa học Kỹ thuật Hồng Hải tại Bắc Ninh cho biết chương trình giúp doanh nghiệp chuyển từ ứng phó bị động sang phòng ngừa, đồng thời rút ngắn 30–50% thời gian thông quan hàng hóa. Con số này là trải nghiệm được doanh nghiệp chia sẻ, nhưng cho thấy tuân thủ có thể đem lại lợi ích vận hành cụ thể: chuỗi cung ứng chủ động hơn, giảm kiểm hóa và hạn chế chi phí phát sinh.
Với doanh nghiệp, tuân thủ vì vậy không chỉ là cách tránh xử phạt. Đó còn là khoản đầu tư vào quy trình nội bộ, độ tin cậy và khả năng giao hàng đúng kế hoạch. Cơ quan Hải quan đồng hành bằng hướng dẫn, cảnh báo rủi ro, tiếp nhận vướng mắc và tạo thuận lợi trong thủ tục hải quan; doanh nghiệp cần đáp lại bằng hồ sơ chính xác và kiểm soát nội bộ có kỷ luật.
Khung pháp lý mới cần đi cùng cơ chế rõ ràng
Luật số 11/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Việc đưa quản lý tuân thủ thành nội dung được quy định trực tiếp, đồng thời kết hợp với quản lý rủi ro trong kiểm tra, giám sát, tạo nền tảng để lịch sử chấp hành của doanh nghiệp gắn rõ hơn với mức độ quản lý.
Tuy nhiên, chương trình vẫn cần quy định cụ thể, thống nhất về đối tượng, điều kiện tham gia, quyền và nghĩa vụ thành viên, biện pháp hỗ trợ cũng như cách sử dụng kết quả tham gia trong quản lý. Cục Hải quan đang xây dựng, lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo thông tư thay thế các thông tư hiện hành liên quan; đồng thời xây dựng văn bản để cụ thể hóa các nguyên tắc quản lý mới.
Kết luận cần được nhìn nhận rõ: chương trình chỉ tạo ra lợi thế bền vững nếu hỗ trợ thực chất, tiêu chí minh bạch và mức ưu tiên tương xứng với mức độ tuân thủ. Khi doanh nghiệp được hướng dẫn để sửa sai sớm, còn cơ quan Hải quan dùng dữ liệu để kiểm tra đúng trọng tâm, tuân thủ hải quan sẽ trở thành lợi thế trong thông quan thay vì chỉ là nghĩa vụ trên giấy.
