Cải cách phải bắt đầu từ trải nghiệm học tập
Đổi mới dạy học là điều chỉnh cách quản trị, giảng dạy, học tập và đánh giá để học sinh tiếp thu kiến thức thực chất, thay vì bị cuốn vào luyện thi và những thay đổi chính sách thiếu ổn định. Quốc hội vừa thông qua Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên và yêu cầu tạo chuyển biến rõ nét về chất lượng giáo dục, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong đó, đổi mới phương pháp dạy, học, thi phải đi cùng giảm áp lực thi cử. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng không thể đo bằng số lượng văn bản hay khẩu hiệu cải cách. Thước đo đáng tin cậy hơn là học sinh có được học sâu, có thời gian phát triển năng lực và biết trước mình sẽ được đánh giá ra sao hay không. Nếu trải nghiệm trong lớp học không đổi, cải cách trên giấy khó làm nhẹ gánh cho các em.
Yêu cầu này còn gắn với việc đẩy mạnh giáo dục số, STEM/STEAM, từng bước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học và hình thành hồ sơ học tập số của công dân. Những mục tiêu đó có thể mở rộng cơ hội học tập, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi giáo viên có điều kiện triển khai và học sinh không phải chạy theo thêm một lớp thành tích mới. Đổi mới nên giúp các em hiểu bài, vận dụng kiến thức và nhận được phản hồi có ích; không nên biến mỗi sáng kiến thành một đợt tăng tải.
Rà soát kỳ thi, đừng để gia đình thấp thỏm
Đề xuất đánh giá lại kỳ thi tốt nghiệp THPT đặt đúng câu hỏi: kỳ thi đang phục vụ mục tiêu nào, có cần thiết và hiệu quả ra sao khi đặt cạnh đánh giá quá trình học tập, tuyển sinh và phân luồng học sinh? Đại biểu Trịnh Xuân An nêu kiến nghị này tại phiên thảo luận về tình hình kinh tế - xã hội sáng 31/10, đồng thời đề nghị chọn phương án bảo đảm thực chất, công bằng và giảm áp lực, chi phí cho gia đình, xã hội.
Giảm áp lực thi cử không đồng nghĩa hạ thấp chuẩn đánh giá. Điều cần làm là xác định rõ kỳ thi đo lường điều gì, kết quả được sử dụng thế nào và có thể phối hợp ra sao với quá trình học tập. Khi mục đích không rõ, học sinh dễ dồn sức vào ôn luyện theo dự đoán, còn phụ huynh phải tính đến những lựa chọn tốn kém và bất định. Ông An cảnh báo không thể để mỗi mùa thi, học sinh và cha mẹ lại thấp thỏm chờ quy định mới, khiến nhà trường và giáo viên bị động điều chỉnh cách dạy. Vì hàng triệu người chịu tác động từ mỗi thay đổi, việc đánh giá tác động, lắng nghe ý kiến và công bố lộ trình đủ sớm là điều kiện căn bản, không phải thủ tục phụ.
Thiếu trường lớp và giáo viên là nút thắt hiện hữu
Một kỳ thi hợp lý vẫn chưa đủ tạo nên môi trường học tập tốt nếu học sinh thiếu chỗ học hoặc giáo viên phải xoay xở trong điều kiện quá tải. Nghị quyết yêu cầu Chính phủ giải quyết tình trạng thiếu trường, lớp và giáo viên, đặc biệt ở đô thị, khu công nghiệp, vùng khó khăn, biên giới và hải đảo. Đây là phần cải cách không thể thay bằng đổi mới đề thi: quy mô lớp, khả năng tiếp cận giáo viên và điều kiện dạy học tác động trực tiếp đến mức độ được hướng dẫn, trao đổi và hỗ trợ của từng học sinh.
Nghị quyết cũng yêu cầu bảo đảm cung ứng đầy đủ, kịp thời sách giáo khoa trước năm học 2027-2028. Với học sinh, sách đến đúng lúc và trường có đủ lớp, đủ người dạy là những điều kiện thiết thực để việc học không bị gián đoạn. Chính phủ vì thế cần biến yêu cầu chung thành kế hoạch có thứ tự ưu tiên theo địa bàn, gắn xử lý thiếu giáo viên với năng lực tiếp nhận của trường và theo dõi kết quả thực tế. Nếu chỉ tập trung vào mục tiêu đổi mới phương pháp mà bỏ qua nguồn lực, trách nhiệm triển khai sẽ bị đẩy xuống lớp học, nơi giáo viên và học sinh khó tự khắc phục thiếu hụt.
Cải cách cần nhất quán để tạo niềm tin
Các yêu cầu về đổi mới dạy học, thi cử, trường lớp và sách giáo khoa liên kết với nhau: thay đổi cách đánh giá nhưng chương trình, cách dạy và điều kiện học không theo kịp sẽ khiến học sinh chịu thêm bất an thay vì được học tốt hơn. Quan điểm đáng lưu ý của đại biểu Trịnh Xuân An là đổi mới phải giúp học sinh học thực chất, giáo viên yên tâm dạy học và gia đình tin tưởng vào nhà trường. Điều đó đòi hỏi chính sách ổn định, được chuẩn bị kỹ và có lộ trình chuyển tiếp rõ, thay vì điều chỉnh gấp khi năm học hoặc mùa thi đã cận kề.
Thách thức nằm ở chỗ mục tiêu chất lượng cao phải đi cùng cơ hội học tập công bằng giữa các khu vực. Một kế hoạch giảm áp lực sẽ khó thuyết phục nếu học sinh ở nơi thiếu trường lớp vẫn ít được tiếp cận giáo viên, hoặc phụ huynh không biết kỳ thi sắp tới thay đổi thế nào. Vì vậy, cần công khai sớm tiêu chí đánh giá, ưu tiên nguồn lực cho nơi thiếu thốn và kiểm tra xem các cải cách có thực sự cải thiện ngày học của học sinh hay không. Kết luận cần rõ ràng: giảm áp lực thi cử chỉ bền vững khi đi cùng đủ trường, lớp, giáo viên và chính sách nhất quán. Đó mới là cách biến chỉ đạo của Quốc hội thành trải nghiệm học tập tốt hơn.
