Cắt thủ tục phải đi cùng năng lực kiểm soát
Tiền kiểm môi trường là việc đánh giá và cấp phép dự án trước khi triển khai, nhằm nhận diện, hạn chế rủi ro ô nhiễm trước khi hoạt động bắt đầu. Đây là một lớp bảo vệ quan trọng, nhưng không nên biến thành thủ tục tràn lan nếu rủi ro có thể được quản lý hiệu quả bằng giám sát sau cấp phép.
Trong phiên thảo luận tổ sáng 24/10 về dự án sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, ủng hộ đề xuất chuyển nhiều dự án sang hậu kiểm. Dự thảo đề xuất giảm trên 90% số dự án phải đánh giá tác động môi trường và xin giấy phép. Đây là thay đổi lớn, có thể tháo gỡ gánh nặng thủ tục; nhưng giảm số hồ sơ không đồng nghĩa giảm trách nhiệm bảo vệ người sống quanh dự án.
Ông Hiếu cảnh báo việc cắt giảm chỉ an toàn khi năng lực hậu kiểm theo kịp, để sức khỏe người dân không trở thành cái giá phải trả. Đó là nguyên tắc cần đặt lên trước mục tiêu tinh giản: nếu cơ quan quản lý chưa đủ người, thiết bị và quyền can thiệp, chuyển thủ tục từ trước sang sau chỉ khiến rủi ro khó được nhận diện đúng lúc.
Hậu kiểm phải ngăn hậu quả, không chỉ ghi nhận vi phạm
Hậu kiểm môi trường có giá trị khi giúp phát hiện sớm, cảnh báo kịp thời và ngăn nguy cơ ô nhiễm trước khi nó gây hại. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn lưu ý rằng nếu giảm mạnh tiền kiểm mà không nâng tương ứng năng lực quan trắc, giám sát, thanh tra và kiểm tra, quản lý có thể chuyển từ nhiều thủ tục sang thiếu công cụ kiểm soát. Với môi trường, phát hiện muộn thường đồng nghĩa chi phí khắc phục lớn và có thiệt hại không thể phục hồi.
Vì vậy, luật cần quy định tần suất kiểm tra tối thiểu, chế tài đủ sức răn đe và yêu cầu dự án đánh giá lại khi xảy ra sự cố. Cách kiểm soát cũng nên phân theo ba mức rủi ro cao, trung bình và thấp, thay vì áp cùng một cách tiếp cận cho mọi cơ sở. Quan trắc phải độc lập, dữ liệu có thể truy xuất và mọi thao tác can thiệp đều được ghi nhận; nếu doanh nghiệp phát thải có thể chi phối kết quả, hậu kiểm sẽ mất nền tảng tin cậy.
Giao thêm quyền cấp phép cho địa phương cũng cần đi kèm điều kiện về nhân lực chuyên môn, thiết bị quan trắc và cơ chế giám sát xung đột lợi ích. Chính quyền không thể vừa chạy theo thu hút đầu tư, vừa tự thẩm định và cấp phép mà thiếu một lớp kiểm tra độc lập.
Đánh giá rủi ro theo vị trí và tác động lên sức khỏe
Không nên dùng quy mô dự án làm thước đo duy nhất để quyết định mức độ xem xét. Một dự án nhỏ nằm sát khu dân cư, trường học, bệnh viện hoặc nguồn nước vẫn có thể đặt nhiều người trước nguy cơ trực tiếp. Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề nghị quan tâm đánh giá tác động môi trường với các dự án ở những vị trí nhạy cảm, kể cả khi quy mô nhỏ.
Yêu cầu ấy đặc biệt cần thiết khi ô nhiễm không khí kéo dài gắn với sự gia tăng bệnh hô hấp và tim mạch, nhất là ở người cao tuổi và trẻ em. Công bố chỉ số chất lượng không khí mà không hướng dẫn nhóm nhạy cảm nên làm gì sẽ để người dân tự xoay xở trước rủi ro. Cảnh báo cần đi cùng khuyến cáo sức khỏe cụ thể.
Muốn biết chính sách có bảo vệ sức khỏe cộng đồng hay không, dữ liệu môi trường cần được liên thông với dữ liệu y tế, chẳng hạn số ca nhập viện do bệnh hô hấp và tim mạch. Khi đó, cơ quan quản lý có thể đối chiếu mức ô nhiễm với tác động thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào việc cơ sở đã hoàn tất thủ tục hoặc đạt một ngưỡng quan trắc.
Tinh giản đúng chỗ, giữ chặt nơi rủi ro cao
Cắt giảm đánh giá tác động môi trường không nên là miễn trừ đồng loạt. Dự thảo cho phép một số yêu cầu được miễn, giảm hoặc tạm thời chưa áp dụng trong thử nghiệm có kiểm soát; với trường hợp này, cần giới hạn rõ thời gian và phạm vi, quan trắc liên tục, công khai kết quả và yêu cầu ký quỹ khắc phục nếu xảy ra sự cố. Không gian cho công nghệ mới chỉ chính đáng khi cộng đồng không phải gánh rủi ro thay cho bên thử nghiệm.
Ngược lại, với cơ sở xạ trị và y học hạt nhân đã được thẩm định an toàn bức xạ, ông Hiếu đề nghị có thể miễn đánh giá tác động môi trường hoặc lồng ghép thủ tục. Đây là hướng tinh giản có cơ sở khi lĩnh vực đã có hệ thống thẩm định và giám sát chuyên biệt; tháo gỡ vướng mắc còn có ý nghĩa thiết thực với người bệnh, bởi thời gian chờ chụp chiếu hay xạ trị có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả điều trị.
Kết luận, giảm trên 90% dự án phải qua tiền kiểm là một lựa chọn quản lý đáng cân nhắc, nhưng không thể xem tỷ lệ cắt giảm thủ tục là thước đo thành công. Thành công phải được đo bằng khả năng phát hiện sớm, xử lý nghiêm và ngăn tác hại trước khi người dân mắc bệnh hoặc mất môi trường sống. Hậu kiểm mạnh, dữ liệu minh bạch và giám sát độc lập mới là điều kiện để cải cách bảo vệ sức khỏe cộng đồng thay vì chuyển gánh nặng sang cộng đồng.
