Phòng ngừa phải đi trước xử lý
Kỷ cương thi cử là hệ thống quy định, trách nhiệm và biện pháp kiểm soát nhằm bảo đảm việc học tập, kiểm tra, đánh giá và tổ chức thi trung thực, khách quan, công bằng, không bị làm sai lệch. Đây phải là nền tảng của chất lượng giáo dục, chứ không chỉ là yêu cầu được nhắc đến khi một vụ gian lận bị phát hiện.
Ngày 5/11/2026, Chủ tịch UBND thành phố Bắc Ninh ban hành Chỉ thị 16, yêu cầu tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá giáo dục. Chỉ thị đặt phòng ngừa làm trọng tâm, yêu cầu nhận diện rủi ro sớm và chuyển từ thiên về phát hiện, xử lý sang chủ động ngăn vi phạm. Các đơn vị, cơ sở giáo dục phải quán triệt nội dung đến cán bộ, viên chức và người liên quan trước ngày 15/11/2026, sau đó duy trì thực hiện thường xuyên.
Đây là lựa chọn đúng: nếu chỉ siết ở cửa phòng thi, những lỗ hổng trong kiểm tra thường kỳ, chấm điểm hay quản trị dữ liệu vẫn còn nguyên. Bắc Ninh yêu cầu bảo đảm tính trung thực, khách quan, công bằng ở mọi khâu; đồng thời rà soát quy chế đánh giá thường xuyên, định kỳ, cuối năm và cuối khóa. Cách tiếp cận này khiến kiểm tra thi cử trở thành trách nhiệm liên tục, thay vì một đợt cao điểm trước kỳ thi.
Chỉ thị địa phương cùng nhắm vào bệnh thành tích
Chỉ thị 16 của Bắc Ninh không chỉ nhắm vào thí sinh dùng thiết bị công nghệ cao hay trí tuệ nhân tạo để gian lận. Văn bản còn yêu cầu ngăn học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ đề và việc bao che hoặc can thiệp trái quy định vào kết quả. Đáng chú ý, chỉ thị yêu cầu không đánh giá, xếp loại hay khen thưởng máy móc dựa trên tỷ lệ học sinh khá giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi.
Hưng Yên cũng ban hành Chỉ thị 14 với yêu cầu tổ chức kiểm tra, đánh giá và thi nghiêm túc, thực chất, công bằng, khách quan; không chạy theo thành tích và không can thiệp trái phép vào kết quả. Tỉnh yêu cầu rà soát nhu cầu, điều kiện thực tế trước khi đầu tư camera, thiết bị rà soát kim loại và các phương tiện cần thiết, theo hướng phù hợp, tiết kiệm, hiệu quả, tránh dàn trải. Chỉ đạo còn nhấn mạnh xử lý vi phạm nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ.
Hai hướng chỉ đạo gặp nhau ở điểm cốt lõi: kỷ luật không thể chỉ áp lên người dự thi. Khi áp lực thành tích khiến điểm số bị tô hồng hoặc sai phạm được che giấu, công bằng của kỳ thi đã bị tổn hại từ trước lúc thí sinh bước vào phòng. Vì vậy, trách nhiệm của người đứng đầu và tính liêm chính trong cả quy trình phải được xem trọng ngang với việc phát hiện hành vi gian lận.
Máy rà kim loại là lớp kiểm soát, không phải lời giải duy nhất
Kế hoạch triển khai Chỉ thị 37/CT-TTg được ban hành theo Quyết định 3209/QĐ-BGDĐT ngày 5/11/2026, cụ thể hóa nhiệm vụ Thủ tướng giao Bộ Giáo dục và Đào tạo. Kế hoạch xác định bảy nhóm nhiệm vụ, trong đó có hướng dẫn sử dụng camera và thiết bị rà soát kim loại tại các khâu có nguy cơ cao, trước hết ở kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia.
Thiết bị rà soát kim loại có thể hỗ trợ phát hiện vật dụng bị cấm trước khi thí sinh vào khu vực thi. Nhưng máy móc chỉ hữu ích nếu được bố trí đúng điểm, vận hành nhất quán và đi cùng quy trình giám sát rõ ràng. Kế hoạch của Bộ còn yêu cầu rà soát quy chế để nhận diện thủ đoạn mới, nhất là việc dùng AI và công nghệ cao; quy định hành vi cấm, kiểm soát chéo, lưu vết và trách nhiệm giải trình. Đây là cách biến thiết bị thành một phần của hệ thống phòng ngừa, thay vì biểu tượng cho sự nghiêm khắc.
Kế hoạch cũng đặt mục tiêu xây dựng lộ trình thi trên máy tính. Với người học, ý nghĩa thiết thực của những lớp kiểm soát này là hạn chế gian lận để kết quả phản ánh đúng năng lực, thay vì tạo thêm rào cản hình thức. Công nghệ không thể thay thế giám thị có trách nhiệm, quy trình minh bạch hay một nền văn hóa trung thực trong trường học.
Kỷ cương chỉ bền khi bắt đầu từ toàn hệ thống
Các chỉ thị địa phương và kế hoạch cấp bộ đang cùng chuyển trọng tâm từ xử lý sự cố sang quản trị rủi ro từ sớm. Đó là hướng đi cần thiết, bởi gian lận có thể nảy sinh trong nhiều khâu: từ chuẩn bị đề, tổ chức kiểm tra đến chấm điểm và công bố kết quả. Bên cạnh thiết bị, việc phổ biến quy định, nâng cao trách nhiệm của cán bộ, giáo viên và người học, cùng xử lý nghiêm hành vi bao che, mới tạo nên sức răn đe đáng tin cậy.
Thước đo thành công không nên là số máy được trang bị hay số vụ vi phạm bị xử lý, mà là mức độ tin cậy của người học và xã hội vào kết quả. Muốn vậy, các cơ sở giáo dục phải thực hiện quy chế nhất quán, không chạy theo tỷ lệ đẹp và không để quyền hạn bị dùng để sửa sai sự thật. Kỷ cương thi cử chỉ có ý nghĩa khi sự công bằng được bảo vệ cả trong kỳ thi lẫn những hoạt động đánh giá thường ngày.
Chỉ thị 16 ở Bắc Ninh, Chỉ thị 14 ở Hưng Yên và kế hoạch triển khai Chỉ thị 37/CT-TTg cho thấy chống gian lận cần cả trách nhiệm quản lý lẫn công cụ kiểm soát. Rà soát kim loại có thể chặn một số nguy cơ tại điểm thi; còn phòng ngừa từ sớm, minh bạch và chống bệnh thành tích mới là nền móng. Muốn ngăn gian lận thi cử lâu dài, phải giữ kỷ cương trên toàn bộ quá trình giáo dục.
