Khi văn hóa trở thành một phần của bài học
Dạy học gắn với văn hóa địa phương là cách đưa kiến thức trong lớp vào đối thoại với đời sống, giúp học sinh vừa rèn năng lực môn học vừa hiểu thêm về cộng đồng và bản sắc nơi mình sống. Đây không phải phần trang trí cho bài giảng: khi được chọn đúng, chất liệu văn hóa khiến việc học có ý nghĩa và gần gũi hơn.
Hai giáo viên cho thấy điều đó bằng hai con đường khác nhau. Thầy Nông Ích Sơn đưa văn hóa các dân tộc vào môn Toán; cô Thạch Thị Ngọc Trân hướng dẫn học sinh dùng công nghệ để giới thiệu di sản quê hương. Một bên bắt đầu từ câu hỏi, phép đo và tình huống thực tế; bên kia từ tư liệu, hình ảnh và sản phẩm số. Cả hai đều đặt học sinh vào vai người khám phá thay vì người chỉ tiếp nhận bài giảng.
Dạy Toán bằng những điều học sinh nhìn thấy quanh mình
Sinh ra trong gia đình dân tộc Nùng, thầy Sơn xem việc đưa văn hóa dân tộc vào lớp học là một cách để Toán học bớt xa lạ. Thầy khai thác nét văn hóa Nùng, Chơ Ro, Mạ, S'tiêng, M'nông, Khmer cùng các công trình, lễ hội, phong tục và di tích địa phương để xây dựng bài toán. Học sinh có thể vận dụng kiến thức để tính chiều cao cây nêu, diện tích sân, độ nghiêng mái nhà hoặc khoảng cách giữa các địa điểm. Những phép tính ấy buộc các em quan sát, đo đạc và suy luận, đồng thời mở ra câu chuyện về nơi chốn và con người.
Cách dạy Toán này đáng chú ý vì nó không hạ thấp yêu cầu học thuật; nó trao cho kiến thức một điểm tựa thực tế. Trong gần 20 năm công tác, thầy Sơn bồi dưỡng 133 lượt học sinh đạt giải học sinh giỏi các cấp, trong đó 20 em đỗ vào trường chuyên, lớp chuyên Toán. Thầy cũng có 12 sáng kiến được công nhận, gồm một sáng kiến cấp tỉnh và 11 sáng kiến cấp huyện, xã. Thành tích không tự nó chứng minh một phương pháp phù hợp với mọi lớp học, nhưng cho thấy đổi mới có thể đi cùng việc rèn tư duy nghiêm túc.
Đưa di sản quê hương lên không gian số
Cô Thạch Thị Ngọc Trân chọn công nghệ làm cầu nối giữa học sinh và văn hóa Chăm. Là người Chăm, cô quan tâm đến hoa văn thổ cẩm, nghề gốm, kiến trúc đền tháp và nhạc cụ truyền thống; thay vì chỉ giới thiệu các giá trị ấy qua sách, cô hướng dẫn học sinh lưu trữ, tìm hiểu và quảng bá chúng bằng công cụ số. Đây là cách tiếp cận phù hợp với giáo dục số khi học sinh không chỉ xem nội dung mà còn tham gia tạo ra tư liệu.
Cùng học sinh, cô thực hiện dự án bảo tồn hoa văn cổ trên thổ cẩm Chăm ở Ninh Thuận thông qua bảo tàng số; dự án đạt giải Ba cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp tỉnh năm học 2023–2024. Từ đó, nhóm phát triển website “Hành trình khám phá văn hóa Chăm”, giới thiệu nghề gốm Bàu Trúc, dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, đền tháp và nhạc cụ. Hình ảnh cùng câu chuyện được đưa lên mạng thành tư liệu học tập và giới thiệu với cộng đồng. Sức mạnh của dự án nằm ở việc học sinh vừa tìm hiểu di sản, vừa thực hành xây dựng sản phẩm công nghệ.
Bản sắc địa phương cần hiện diện trong cơ hội học tập
Hai cách làm gặp nhau ở một điểm: học sinh có thể hiểu bài sâu hơn khi kiến thức gắn với môi trường sống và những giá trị mà các em có quyền tự hào. Nhưng điều đó càng có ý nghĩa khi nhìn vào hoàn cảnh của học trò. Tại trường nội trú vùng cao nơi cô Trân từng công tác, phần lớn học sinh sống xa gia đình, điều kiện kinh tế khó khăn và thiếu thốn cả vật chất lẫn tinh thần. Khi trở về Phước Hữu, cô cũng làm việc tại địa bàn có đông đồng bào Chăm, nơi nhiều gia đình còn khó khăn.
Vì vậy, bài toán gắn với di tích hay website văn hóa không thể thay thế những hỗ trợ thiết yếu, nhưng có thể mở rộng điều học sinh được tiếp cận: từ năng lực môn học đến công nghệ, lịch sử và bản sắc cộng đồng. Dạy Toán bằng văn hóa và giới thiệu di sản trên không gian số đều trao cho học sinh cơ hội chủ động quan sát, tìm hiểu và kể lại câu chuyện quê hương. Giáo dục sẽ gần gũi và có sức bền hơn khi tri thức không tách rời con người, văn hóa dân tộc và nơi các em lớn lên.
