Di sản chỉ sống khi học sinh được chạm vào
Giáo dục văn hóa Mường là việc đưa tiếng nói, trang phục, âm nhạc, phong tục và tri thức cộng đồng vào bài học, để học sinh hiểu di sản qua cả kiến thức lẫn trải nghiệm trực tiếp. Tại Trường THCS Mường Bi, những làn điệu dân gian, tiếng cồng chiêng và câu chuyện về hoa văn trên váy áo được đưa vào hoạt động giáo dục, giúp các em hiểu hơn về nơi mình sinh ra và lớn lên.
Cách làm này thuyết phục hơn việc chỉ yêu cầu học sinh ghi nhớ khái niệm về bản sắc dân tộc. Giáo viên lồng ghép nội dung phù hợp trong Ngữ văn, Lịch sử, Âm nhạc, rồi mở rộng sang ngoại khóa, câu lạc bộ và giao lưu với nghệ nhân. Khi một bộ trang phục trở thành đầu mối để tìm hiểu hoa văn, nếp sống và cách sử dụng, điều quen thuộc bỗng có chiều sâu. Học sinh không chỉ nghe kể về văn hóa Mường mà còn có thể mặc trang phục, nghe tiếng chiêng, đặt câu hỏi và tham gia sinh hoạt văn hóa tại địa phương. Đó là giáo dục trải nghiệm có ích: biến di sản từ bài học xa lạ thành điều các em nhận ra trong đời sống.
Trải nghiệm tạo nên sự tôn trọng giữa các cộng đồng
Ở Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú THCS Cư M’gar, toàn bộ học sinh là con em dân tộc thiểu số, thuộc nhiều nhóm với khác biệt về trang phục, ngôn ngữ, phong tục và lối sống. Sự đa dạng ấy không nên chỉ được xem là đặc điểm của nhà trường; đó còn là nguồn học liệu sống, giúp học sinh tìm hiểu văn hóa của bạn bè và nhìn lại giá trị của chính mình.
Nhà trường triển khai mô hình “Hệ sinh thái trải nghiệm trong quản lý giáo dục đặc thù nhằm bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc”, đưa trang phục, món ăn, nhạc cụ, phong tục vào giờ chào cờ, giờ ra chơi và câu lạc bộ chiều thứ Tư. Học sinh chia sẻ điều biết từ gia đình, buôn làng và khám phá nét đẹp văn hóa của bạn cùng trường. Đây là hướng đi đáng khuyến khích: bảo tồn không phải dựng một ranh giới giữa các dân tộc, mà tạo cơ hội gặp gỡ để khác biệt được hiểu và tôn trọng. Với học sinh dân tộc nội trú, lớp học vì thế có thể trở thành nơi kết nối những câu chuyện văn hóa vốn ít xuất hiện trong sách giáo khoa.
Công nghệ hỗ trợ, nhưng không thay thế người truyền dạy
Mô hình tại Cư M’gar kết hợp hoạt động thực hành với công nghệ số để lưu trữ, giới thiệu và quảng bá giá trị văn hóa. Tại nhà truyền thống, các hiện vật và trang phục được giới thiệu cùng mã QR, cho phép học sinh mở thông tin, hình ảnh và video thuyết minh bằng cách quét mã. Công nghệ giúp việc tìm hiểu thuận tiện hơn, nhưng giá trị lớn nhất vẫn nằm ở chỗ nó bổ sung thêm nguồn tham khảo cho trải nghiệm trực tiếp, chứ không biến di sản thành nội dung chỉ để xem trên màn hình.
Đầu năm học 2026–2027, giáo viên và học sinh nhà trường hoàn thành dự án làm bộ nhạc cụ từ tre để phục vụ đọc nhạc trong môn Nghệ thuật ở cấp trung học cơ sở. Nhóm thực hiện còn hướng dẫn học sinh quay, dựng video đọc nhạc và đệm nhạc theo từng bài trong sách; video được chuyển thành mã QR để các em xem mẫu và tự luyện tập. Dự án cho thấy học sinh có thể vừa tiếp nhận kiến thức, vừa tham gia tạo ra công cụ học tập. Nhưng công nghệ chỉ thực sự góp phần bảo tồn khi nội dung được kiểm chứng và gắn với người biết thực hành văn hóa.
Những nỗ lực đổi mới quản lý, tổ chức hoạt động giáo dục và xây dựng môi trường học tập của trường được ghi nhận bằng danh hiệu Tập thể Lao động xuất sắc trong hai năm học liên tiếp 2023–2024 và 2024–2025, cùng bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh cho mô hình quản lý, giảng dạy tiêu biểu giai đoạn 2023–2025.
Muốn học sinh gắn bó, cơ hội phải đến được mọi điểm trường
Tại Mường Bi, thách thức tiếp theo không nằm ở việc tìm thêm một hoạt động nổi bật, mà ở duy trì cơ hội tham gia cho mọi học sinh. Trong năm học 2026–2027, trường được tổ chức lại với trụ sở chính tại cơ sở THCS Phong Phú, hai phân hiệu ở Phú Cường và Địch Giáo, cùng một điểm trường tại Mỹ Hòa. Khi các cơ sở nằm phân tán trên địa bàn rộng, hoạt động ngoại khóa và trải nghiệm cần được sắp xếp sao cho học sinh ở phân hiệu, điểm trường không bị đứng ngoài.
Định hướng duy trì các câu lạc bộ gắn với bảo tồn văn hóa là cần thiết, bởi một ngày hội riêng lẻ khó tạo nên hiểu biết bền vững. Nhà trường cần phối hợp với phụ huynh, giáo viên và nghệ nhân, đồng thời tính đến thời gian, nguồn lực và khả năng tổ chức tại từng cơ sở. Khi được tìm hiểu, thực hành và chia sẻ điều đã học, học sinh có thêm cơ hội phát triển năng lực và hiểu trách nhiệm của mình với cộng đồng. Đưa bản sắc dân tộc vào giáo dục vì thế không chỉ là gìn giữ những gì thuộc về quá khứ; đó còn là giúp người trẻ biết trân trọng quê hương và có phần trách nhiệm trong tương lai của quê hương ấy.
