Từ nâng cấp quan hệ đến hợp tác có chiều sâu
Hợp tác Việt Nhật là khuôn khổ phối hợp giữa hai nước nhằm mở rộng thương mại, đầu tư và kết nối năng lực sản xuất, công nghệ, nhân lực theo hướng cùng có lợi. Quan hệ Việt Nam–Nhật Bản được nâng lên Đối tác Chiến lược toàn diện vào năm 2023, tạo thêm động lực để chuyển cam kết chính trị thành cơ hội kinh tế cụ thể. Từ đó, hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư tiếp tục giữ vai trò trụ cột, nhưng giá trị của quan hệ không còn nằm ở quy mô trao đổi đơn thuần: độ tin cậy và tính ổn định cũng giúp doanh nghiệp hoạch định dài hạn. Quan hệ Việt Nhật được đánh giá là một trong những mô hình hợp tác song phương thành công trong khu vực. Tuy nhiên, danh xưng đối tác chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp hai bên tìm được nhà cung ứng, công nghệ và thị trường thực sự bổ trợ cho nhau.
Thương mại bổ trợ, đầu tư cần đi sâu vào chuỗi giá trị
Thương mại Việt Nhật có nền tảng bổ trợ rõ nét: Việt Nam cung cấp dệt may, thủy sản, nông sản, thực phẩm chế biến, đồ gỗ, máy móc và linh kiện; Nhật Bản cung cấp thiết bị, công nghệ, nguyên liệu và linh kiện phục vụ sản xuất. Đây là cơ sở tốt, nhưng cơ hội lớn hơn nằm ở việc doanh nghiệp Việt chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang chất lượng, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu phù hợp tiêu chuẩn khắt khe của thị trường Nhật. Năm 2025, trao đổi hàng hóa hai chiều đạt mức kỷ lục khoảng 51,4 tỷ USD; chín tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 44 tỷ USD, tăng khoảng 15% so với cùng kỳ. Những con số cho thấy đà tăng, song không bảo đảm lợi ích tự động lan tới doanh nghiệp trong nước. Đầu tư Nhật Bản sẽ tạo giá trị bền hơn nếu gắn với nhà cung cấp Việt, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ, thay vì chỉ mở rộng công suất.
Cơ hội nổi lên ở công nghệ, năng lượng và chuỗi cung ứng
Dư địa hợp tác mới tập trung ở công nghệ cao, an ninh kinh tế, chuyển đổi số, năng lượng xanh, đào tạo nhân lực chiến lược, bán dẫn và quản trị dữ liệu. Hai bên cũng có thể mở rộng phối hợp về điện khí LNG, năng lượng tái tạo, hạ tầng điện, tiết kiệm năng lượng, trí tuệ nhân tạo và bán dẫn. Đây không phải danh sách cơ hội ngang nhau: năng lực triển khai, nhân lực và quy định trong nước sẽ quyết định dự án nào thành hiện thực. Nhật Bản có nhu cầu ổn định với thủy sản, cà phê, rau quả, thực phẩm đông lạnh và đồ gỗ; đồng thời đa dạng hóa chuỗi cung ứng, tạo cửa vào cho doanh nghiệp Việt trong linh kiện điện tử, cơ khí chính xác, phụ tùng ô tô và thiết bị công nghiệp. Vì vậy, ưu tiên hợp lý là nâng chuẩn sản xuất và năng lực cung ứng trước khi kỳ vọng đơn hàng hay dòng vốn tự tìm đến.
Giá trị hợp tác phải đến được doanh nghiệp và người dân
Tác động thực chất không chỉ đo bằng kim ngạch hay dự án, mà còn bằng lựa chọn việc làm, chất lượng hàng hóa và cơ hội đi lại của người dân. Dự kiến trước năm 2030, tổng lượng người đi lại giữa hai nước theo cả hai chiều sẽ đạt mốc 2 triệu lượt. Kết nối con người có thể hỗ trợ du lịch, giao thương và hiểu biết thị trường, nhưng muốn biến tiềm năng thành lợi ích rộng hơn cần tháo gỡ trở ngại cho doanh nghiệp vừa và nhỏ: thiếu thông tin tiêu chuẩn, khó tìm đối tác và hạn chế năng lực đáp ứng đơn hàng. Cơ quan xúc tiến thương mại có thể mở cửa kết nối; phần quyết định vẫn là doanh nghiệp Việt đầu tư vào chất lượng, truy xuất nguồn gốc và năng lực giao hàng ổn định. Hợp tác Việt Nhật sẽ có chiều sâu khi chuyển giao công nghệ đi cùng phát triển nhà cung cấp nội địa, thay vì để lợi ích tập trung ở một số doanh nghiệp lớn.
Kết luận: quan hệ Việt Nhật đang mở ra dư địa đáng kể cho thương mại và đầu tư, nhất là ở công nghệ, năng lượng và chuỗi cung ứng. Nhưng cơ hội không tự biến thành năng lực cạnh tranh. Muốn quan hệ đối tác tạo tăng trưởng bền vững, hai bên cần gắn vốn và thị trường với chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp Việt.
