Mục tiêu xanh phải đi cùng khả năng thích ứng
Vùng phát thải thấp là khu vực áp dụng các biện pháp giảm phát thải, chủ yếu từ phương tiện giao thông, nhằm cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây là công cụ có lý do chính đáng, nhưng hiệu quả của nó không thể chỉ được đo bằng lượng khí thải giảm. Nếu quy định khiến người dân khó đi làm, giao hàng hay duy trì hoạt động kinh doanh trước khi có lựa chọn thay thế, chi phí môi trường sẽ bị đẩy sang những người ít khả năng xoay xở nhất. Vì vậy, đề xuất trong dự án sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường rằng vùng phát thải thấp phải được thiết lập theo lộ trình phù hợp và hạn chế ảnh hưởng đến sinh kế, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và đời sống là điều kiện cốt lõi, không phải phần phụ của chính sách. Một vùng sạch hơn chỉ bền vững nếu người dân có thời gian và phương tiện để thích nghi.
Thiết kế khu vực phải sát với giao thông thực tế
Vùng phát thải thấp không thể được vạch ra chỉ bằng ranh giới hành chính. Dự thảo yêu cầu việc thiết lập phải phù hợp với quy hoạch đô thị, tổ chức giao thông và khả năng đáp ứng của hệ thống giao thông công cộng; đồng thời, Chính phủ sẽ quy định tiêu chí xác định vùng và biện pháp kiểm soát theo từng khu vực. Đây là cách tiếp cận hợp lý: cùng một lệnh hạn chế phương tiện có thể tạo mức xáo trộn rất khác nhau tùy nơi người dân có thể chuyển sang xe buýt hay phương tiện khác hay không. Dự thảo ưu tiên kiểm soát phương tiện phát thải cao và phương tiện dùng nhiên liệu hóa thạch. Nhưng thứ tự ưu tiên cần đi kèm thông tin rõ ràng về phạm vi, thời điểm và cách thực hiện. Lộ trình công khai giúp người dân, hộ kinh doanh và đơn vị dịch vụ chuẩn bị, thay vì phải phản ứng đột ngột khi quy định bắt đầu có hiệu lực.
Chuyển đổi phương tiện không thể chỉ trông vào người dân
Chính sách sẽ khó công bằng nếu yêu cầu người dân đổi phương tiện mà không mở rộng lựa chọn đi lại. Dự thảo đề xuất ưu đãi, hỗ trợ phát triển giao thông công cộng và phương tiện dùng năng lượng tái tạo, ít tiêu hao nhiên liệu, phát thải thấp hoặc không phát thải; đồng thời giao Chính phủ quy định hỗ trợ chuyển đổi phương tiện dùng nhiên liệu hóa thạch và phương tiện gây ô nhiễm. Hỗ trợ ở đây cần được xem là một phần của lộ trình, để người lao động có thể tiếp tục kiếm sống trong khi thay đổi cách di chuyển. Thí điểm tại hai khu vực thuộc phường Hoàn Kiếm, quanh hồ Gươm và một phần phố cổ, kéo dài từ ngày 1/7 đến hết năm 2026, cho thấy cách làm từng bước có thể giảm nguy cơ xáo trộn. Giai đoạn đầu chưa cấm xe máy chạy xăng; tài xế xe ôm công nghệ được khuyến khích hạn chế hoạt động trong khu vực, còn người dân được vận động giảm sử dụng một số xe máy cũ và chuyển sang phương tiện xanh hoặc giao thông công cộng.
Luật sửa đổi cần bao quát cả vấn đề ngoài đô thị
Vùng phát thải thấp chỉ là một phần trong bài toán chính sách môi trường. Dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường gồm 3 điều, sửa đổi, bổ sung 78 trong 171 điều và bổ sung mới 2 điều. Ý kiến góp ý tại Quốc hội nhấn mạnh luật cần tiếp tục được rà soát để phù hợp điều kiện thực tiễn và bao quát những vấn đề đang phát sinh. Điều đó đòi hỏi nhà làm luật nhìn vào nơi quy định hiện hành chưa tạo được kết quả, không chỉ bổ sung mục tiêu mới. Chẳng hạn, các hoạt động được hỗ trợ từ Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam hiện gồm thu gom, vận chuyển, xử lý rác sinh hoạt hộ gia đình và bao bì thuốc bảo vệ thực vật, cùng nghiên cứu công nghệ xử lý rác. Ý kiến góp ý cho rằng cần xem lại việc hỗ trợ rác sinh hoạt khi người dân đã đóng phí theo loại và khối lượng, đồng thời ưu tiên xử lý chất thải chăn nuôi và giải quyết khâu vận chuyển, xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật còn tồn đọng. Đây là lời nhắc rằng chính sách chỉ hữu hiệu khi theo sát toàn bộ vấn đề và năng lực thực hiện.
Kết luận: vùng phát thải thấp có thể góp phần bảo vệ sức khỏe, nhưng không nên biến mục tiêu giảm ô nhiễm thành gánh nặng bất ngờ cho người dân. Luật sửa đổi cần gắn lộ trình công khai, giao thông thay thế và hỗ trợ chuyển đổi với điều kiện thực tế của từng khu vực, đồng thời xử lý những bất cập môi trường đã được nêu trong góp ý. Cân bằng giữa không khí sạch và sinh kế không có nghĩa là trì hoãn hành động; đó là cách để chính sách vừa khả thi vừa nhận được sự đồng hành của cộng đồng.
