Kế hoạch quốc gia phải biến định hướng thành năng lực thực
Công nghiệp hàng hải là hệ thống năng lực thiết kế, đóng mới, sửa chữa và cung ứng công nghiệp phụ trợ cho tàu thuyền cùng các hoạt động kinh tế biển. Quyết định 2089/QĐ-TTg ban hành kế hoạch nhằm cụ thể hóa Thông báo số 125-TB/VPTW ngày 18/7/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng, đưa định hướng phát triển thành nhiệm vụ cho các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp.
Đây là bước đi cần thiết, nhưng giá trị của kế hoạch không nằm ở số lượng đầu việc mà ở khả năng tháo gỡ những nút thắt lâu năm: thể chế, thị trường, công nghệ, nhân lực và tài chính. Kế hoạch xác định 10 nhóm nhiệm vụ, từ xây dựng chương trình quốc gia, rà soát năng lực đến hình thành các cụm liên kết công nghiệp hàng hải và cơ khí biển.
Mấu chốt là phải biết ngành đang có gì trước khi quyết định đầu tư thêm. Rà soát năng lực thiết kế, đóng tàu, sửa chữa, hạ tầng, nghiên cứu và nhân lực, rồi xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, có thể giúp tránh rót vốn trùng lặp. Nếu thiếu khâu này, mục tiêu hiện đại hóa dễ trở thành danh sách dự án rời rạc.
Chiến lược 3i: đầu tư có trọng tâm, học để làm chủ
Với hơn 3.260 km bờ biển trên tuyến hàng hải quốc tế, công nghiệp tàu thủy có vị trí nền tảng trong chiến lược kinh tế biển; lĩnh vực này bao gồm đóng mới, sửa chữa và công nghiệp phụ trợ. Nhưng quy mô địa lý không tự tạo ra sức cạnh tranh: ngành vẫn đối mặt với mô hình thâm dụng lao động, thiên về gia công vỏ thép, phụ thuộc vật tư nhập khẩu và nội địa hóa thấp.
Chiến lược 3i đề xuất ba nấc phát triển: Investment (đầu tư), Infusion (tiếp thu công nghệ) và Innovation (đổi mới sáng tạo). Thứ tự ấy quan trọng. Trước hết cần tập trung vốn vào ụ tàu, dây chuyền hiện đại, cụm công nghiệp phụ trợ và nhân lực đạt chuẩn; tiếp đó hấp thụ thiết kế, phần mềm và quy trình thi công tiên tiến; cuối cùng mới có nền tảng để tự phát triển sản phẩm và công nghệ.
Đầu tư dàn trải chỉ làm tăng công suất mà không nhất thiết nâng năng suất. Trái lại, gắn vốn với chuyển giao công nghệ, chuẩn đăng kiểm và năng lực nhà cung ứng trong nước có thể giúp công nghiệp tàu thủy thoát vai trò gia công, tiến lên những khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng.
Áp lực xanh khiến việc nâng cấp không thể trì hoãn
Chuyển dịch năng lượng đang làm thay đổi tiêu chuẩn cạnh tranh của ngành. Các yêu cầu giảm phát thải và sử dụng nhiên liệu kép do Tổ chức Hàng hải Quốc tế thúc đẩy khiến năng lực đóng tàu kiểu cũ khó duy trì lợi thế; tiếp tục dựa vào lao động rẻ và gia công đơn giản sẽ giữ doanh nghiệp ở phân khúc giá trị thấp.
Nấc tiếp thu công nghệ vì thế không thể chỉ dừng ở mua bản quyền thiết kế. Nó cần bao gồm năng lực hoán cải động cơ, lắp hệ thống xử lý nước dằn và khí thải, sản xuất thiết bị phụ trợ theo chuẩn đăng kiểm. Nấc đổi mới còn đòi hỏi nhà máy ứng dụng mô phỏng số, tự động hóa và phát triển tàu chuyên dụng cho kinh tế biển xanh.
Tác động của chính sách cũng cần được nhìn từ lợi ích thiết thực: khung pháp lý bảo lãnh hoàn trả, ưu đãi thuế nhập khẩu linh kiện phục vụ công nghiệp phụ trợ và ưu tiên đặt hàng tàu công vụ, cứu hộ, vận tải ven biển tại nhà máy trong nước có thể tạo đầu ra và việc làm. Tuy nhiên, hỗ trợ chỉ bền vững nếu đi cùng tiêu chí năng lực, hiệu quả dự án và nghĩa vụ nâng chất lượng.
Tự chủ là đích đến, không phải khẩu hiệu
Định hướng của kế hoạch là xây dựng công nghiệp hàng hải hiện đại, đồng bộ, tự chủ và có sức cạnh tranh; muốn vậy, chính sách phải nối được tài chính, công nghệ, thị trường và nhân lực thay vì xử lý từng phần riêng lẻ. Cơ chế tín dụng, bảo lãnh và bảo hiểm phù hợp với chu kỳ dài của đóng tàu có thể mở đường cho dự án, nhưng cần minh bạch và gắn hỗ trợ với năng lực thực.
Bước tiếp theo là xây dựng Chương trình quốc gia phát triển công nghiệp hàng hải và cơ khí biển đến năm 2035, tầm nhìn 2050. Mốc này cần trở thành khung ưu tiên cụ thể: ngành nào cần bảo toàn, năng lực nào cần nâng cấp, doanh nghiệp nào có thể liên kết và công nghệ nào phải làm chủ.
Kết luận: Quyết định 2089/QĐ-TTg tạo bộ khung hành động, còn chiến lược 3i đưa ra logic nâng cấp. Thành công không được đo bằng số kế hoạch hay nhà máy, mà bằng tỷ lệ giá trị tạo ra trong nước, khả năng đáp ứng chuẩn xanh và năng lực tự thiết kế, sửa chữa, chế tạo. Khi ba điều đó cùng tiến lên, ngành hàng hải Việt Nam mới thực sự tự chủ.
