Hai công trình, hai thước đo năng lực
Hầm xuyên núi là công trình ngầm đi qua địa hình núi, được đào và gia cố để phục vụ giao thông hoặc dẫn nước, với giải pháp thi công phải thích ứng với địa chất và mục đích sử dụng. Hai công trình Cù Mông và Đại Ninh cho thấy đường hầm Việt Nam không phát triển theo một khuôn mẫu duy nhất: một bên rút ngắn hành trình trên Quốc lộ 1, bên kia đưa nước qua lòng núi để phát điện và hỗ trợ thủy lợi. Hầm Cù Mông dài 2.600 m, được giới thiệu là hầm dài thứ ba tại Việt Nam khi đi vào khai thác. Tuyến dẫn nước Đại Ninh dài 11.258 m, từng là đường hầm thủy điện dài nhất cả nước tại thời điểm xây dựng. So sánh hai công trình vì thế không chỉ là đặt các con số cạnh nhau; điều đáng chú ý hơn là cách công nghệ được chọn theo bài toán cụ thể.
Chênh lệch chiều dài phản ánh hai nhiệm vụ khác nhau, chứ không phải một cuộc đua đơn giản về độ lớn. Cù Mông được khởi công tháng 9/2015, có tổng tuyến dài 6,62 km, gồm hầm chính 2.600 m, đường dẫn hai đầu và hai cầu dài tổng cộng 36 m. Dự án có tổng mức đầu tư 3.921 tỷ đồng theo hình thức BOT. Đại Ninh là tuyến dẫn nước xuyên núi cho nhà máy thủy điện công suất 300 MW, nối hồ chứa với nhà máy. Một công trình ưu tiên an toàn và thời gian đi lại của người tham gia giao thông; công trình kia phải duy trì dòng nước qua địa hình hiểm trở. Chính sự khác biệt này làm nổi bật năng lực lựa chọn phương án, thay vì chỉ chạy theo chiều dài.
Cù Mông: thi công thích ứng với địa chất
Giá trị của Cù Mông thể hiện rõ nhất ở bài toán địa chất. Các lớp đá phong hóa, cường độ yếu và nhiều đới đứt gãy khiến việc đào hầm không thể dựa vào một cấu hình chống đỡ cố định. Công trình áp dụng phương pháp NATM của Áo: tận dụng khả năng tự chịu lực của khối đá, đồng thời gia cố bằng bê tông phun, neo và kết cấu phù hợp với điều kiện từng đoạn. Đây là cách tiếp cận đòi hỏi quan trắc liên tục và điều chỉnh theo diễn biến thực tế, thay vì trông cậy vào một máy móc duy nhất. Khoảng 30% đất đá đào lên được tận dụng làm vật liệu cho vỏ hầm và nền đường, một lựa chọn thiết thực giúp giảm lượng vật liệu phải đưa ra khỏi công trường. Năng lực thi công ở đây nằm cả trong thiết bị lẫn khả năng đọc địa chất.
Tác động đến người đi đường là thước đo quan trọng không kém kỹ thuật. Trước khi hầm hoạt động, vượt đèo trên Quốc lộ 1 mất gần 30 phút; đi qua hầm cùng hơn 6,6 km đường dẫn nay mất khoảng 6 phút. Hầm thông kỹ thuật ngày 16/1/2018, rồi thông xe toàn tuyến ngày 21/1/2019, sớm hơn 2,5 tháng so với mốc được phê duyệt. Kết quả này làm giảm thời gian di chuyển và nguy cơ tai nạn trên cung đèo quanh co, dốc. Cù Mông vì vậy là minh chứng đáng kể cho một hướng phát triển: kỹ sư, công nhân trong nước trực tiếp đảm nhiệm các khâu đào, gia cố và hoàn thiện, đồng thời vận dụng kinh nghiệm từ những hầm đã thi công trước đó.
Đại Ninh: cơ giới hóa tuyến hầm dài hơn 11 km
Ở Đại Ninh, chiều dài 11.258 m đặt ra một yêu cầu khác: cơ giới hóa phần lớn công việc để đào xuyên núi trên quy mô lớn. Tuyến hầm bọc bê tông gồm 7,2 km đào bằng máy khoan hầm TBM và 4 km thi công bằng khoan nổ. Ngày 29/11/2004, Ban quản lý dự án thủy điện 6 lắp đặt và đưa hệ thống TBM vào hỗ trợ thi công; đây là lần đầu loại máy này được dùng tại một công trình thủy điện ở Việt Nam. Điểm nhấn là đầu máy có 37 mũi khoan, kết hợp băng chuyền dài 190 m để chuyển đất đá khỏi khu vực đào. Thiết bị có thể hoàn thành 1,3 m đường hầm trong khoảng 20 phút. Các con số cho thấy công nghệ đào hầm đã chuyển từ phụ thuộc chủ yếu vào khoan nổ sang phối hợp cơ giới hóa và phương pháp truyền thống.
TBM không phải toàn bộ câu chuyện, nhưng việc dùng máy trên đoạn dài 7,2 km cho thấy vai trò của thiết bị chuyên dụng trong dự án hầm dài. Kết hợp máy khoan hầm với khoan nổ giúp công trường có nhiều phương thức thi công thay vì áp một giải pháp cho mọi đoạn. Cách làm này đặc biệt có ý nghĩa ở địa hình hiểm trở, địa chất phức tạp, nơi tiến độ và kiểm soát chất lượng đều là thách thức. Hầm Đại Ninh còn có chức năng vượt khỏi phạm vi phát điện: nước sau khi qua nhà máy được dẫn về hệ thống hồ chứa và công trình thủy lợi phía hạ lưu, góp phần bổ sung nguồn nước cho khu vực khô hạn. Bởi vậy, tuyến hầm này là một mắt xích hạ tầng năng lượng và điều tiết, chứ không đơn thuần là đường dẫn nước nằm dưới núi.
Công nghệ phải phục vụ đúng bài toán
Đặt cạnh nhau, Cù Mông và Đại Ninh cho thấy tiến bộ của hầm xuyên núi ở Việt Nam không được đo bằng một con số duy nhất. Cù Mông chứng minh phương pháp NATM có thể thích ứng với địa tầng yếu, đứt gãy và nhu cầu giao thông trực tiếp; Đại Ninh cho thấy TBM có thể đảm nhận một phần lớn tuyến hầm thủy điện dài, với khoan nổ hỗ trợ ở phần còn lại. Một bên đem lại hành trình an toàn, nhanh hơn cho người đi đường; bên kia góp phần tạo điện và chuyển nước về hạ lưu. Đó là hai cách giải bài toán khác nhau bằng sự kết hợp giữa khảo sát địa chất, tổ chức thi công và công nghệ phù hợp. Bài học rõ ràng là quy mô lớn chỉ tạo giá trị khi phương án đào hầm gắn chặt với mục đích khai thác và điều kiện thực tế.
