Quy mô công trình nằm khuất trong núi
Đường hầm xuyên núi trong dự án thủy điện là tuyến ngầm dẫn nước qua khối núi từ hồ chứa đến tua-bin, đòi hỏi khảo sát địa chất, đào mở và gia cố đồng bộ để vận hành an toàn. Huội Quảng nổi bật vì hai tuyến dẫn nước như vậy dài tổng cộng hơn 8 km, còn khối lượng đào ngầm vượt một triệu mét khối đất đá. Đây không phải chi tiết phụ của nhà máy: các đường hầm và gian máy trong lòng núi là phần cốt lõi của phương án phát điện.
Nằm trên sông Nậm Mu, thuộc địa bàn Lai Châu và Sơn La, Huội Quảng là nhà máy thủy điện ngầm đầu tiên do các đơn vị Việt Nam chủ trì thiết kế và thi công. Dự án có tổng mức đầu tư 11.773 tỷ đồng, do EVN làm chủ đầu tư và khởi công ngày 8/1/2006. Mỗi đường hầm dẫn nước dài khoảng 4,2 km, đường kính trong 7,5 m. Quy mô ấy cho thấy lựa chọn đưa nhà máy vào núi không đơn thuần là cách bố trí khác lạ, mà là một bài toán kỹ thuật được triển khai trên diện rộng.
Hơn một triệu mét khối đá phải đào và kiểm soát
Theo hồ sơ kỹ thuật của PECC1, riêng phần đào ngầm đã xử lý 1,153 triệu m³ đất đá; toàn dự án còn có khoảng 2,587 triệu m³ đào hở. Hơn 13 km đường hầm thuộc các hạng mục khác nhau đã hoàn thiện tính đến tháng 8/2014. Những con số này giúp hình dung đúng độ lớn của công việc: đào hầm thủy điện không chỉ là mở một lối xuyên núi, mà còn phải tổ chức đường hầm phụ trợ, vận chuyển vật liệu, đổ bê tông và lắp đặt thiết bị trong không gian hạn chế.
Điều làm dự án đáng chú ý không chỉ là thể tích đá được đưa ra khỏi núi, mà là yêu cầu giữ ổn định khối đá trong suốt quá trình thi công. Một số khu vực địa chất yếu phải gia cố, ảnh hưởng đến tiến độ; công trường đồng thời phải xây mới các tuyến đường phục vụ vận chuyển, trong khi một bộ phận công nhân ban đầu chưa quen làm việc trong hầm. Đây là những trở ngại thực chất, không thể giải quyết chỉ bằng tăng nhân lực hay thiết bị.
Địa hình Tây Bắc biến tiến độ thành phép thử
Thi công công trình ngầm ở vùng núi đòi hỏi phối hợp liên tục giữa khảo sát, đào, gia cố và lắp đặt. Tại Huội Quảng, thời tiết cũng trở thành rủi ro trực tiếp: đợt mưa cuối tháng 6/2015 gây sạt lở đường, khiến bùn đất và nước tràn vào hầm giao thông, gian máy cùng một số hạng mục ngầm. Các đơn vị phải bơm nước, dọn bùn và khôi phục tuyến vận chuyển trước khi tiếp tục công việc.
Dự án mất hơn 10 năm từ ngày khởi công đến khi cả hai tổ máy đi vào vận hành. Tổ máy số 1 hòa lưới vào cuối tháng 12/2015; tổ máy số 2 nối lưới ngày 19/6/2016, hoàn tất đưa nhà máy vào hoạt động. Khoảng thời gian ấy phản ánh độ phức tạp của công trình hơn là một con số tiến độ đơn thuần: các hạng mục mặt đất, hầm dẫn nước, gian máy và thiết bị cơ khí phải hoàn thành ăn khớp. Huội Quảng hiện tiếp tục phát điện cho hệ thống quốc gia, tạo lợi ích thiết thực vượt xa những gì có thể thấy trên mặt đất.
Kinh nghiệm tích lũy từ những công trình ngầm
Đặt Huội Quảng trong lịch sử thủy điện Việt Nam cho thấy năng lực công trình ngầm hình thành qua nhiều thế hệ dự án. Thủy điện Hòa Bình khởi công ngày 6/11/1979, khánh thành ngày 20/12/1994; tổ hợp ngầm của công trình dài khoảng 14,2 km, với gian máy dài 280 m, rộng 22 m và cao 53 m. Hòa Bình được thiết kế với sự hỗ trợ của Liên Xô, còn Huội Quảng đánh dấu bước tiến khi các đơn vị trong nước chủ trì thiết kế và thi công. Hai công trình khác nhau về bối cảnh, nhưng cùng cho thấy việc đưa nhà máy vào núi là quyết định kỹ thuật có ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống dẫn nước và vận hành.
Bước tiếp theo là phát huy kinh nghiệm đó trong các dự án mở rộng. EVN đang nghiên cứu phương án bổ sung 260 MW cho Huội Quảng, dự kiến phát điện năm 2031. Hòa Bình mở rộng, khởi công tháng 12/2020, bổ sung hai tổ máy với tổng công suất 480 MW. Những kế hoạch này khiến bài học từ Huội Quảng vẫn còn thời sự: muốn nâng năng lực thủy điện, không thể xem nhẹ địa chất, đường tiếp cận hay điều kiện làm việc dưới lòng núi.
Hai đường hầm dài hơn 8 km và hơn một triệu mét khối đất đá đào ngầm là bằng chứng cụ thể về quy mô thi công, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở khả năng hoàn thành một hệ thống phức hợp trong điều kiện miền núi khó lường. Huội Quảng cho thấy năng lực xây dựng công trình ngầm không được chứng minh bằng chiều dài hầm riêng lẻ, mà bằng việc biến các tuyến hầm, gian máy và thiết bị thành một nhà máy vận hành ổn định.
