Một tháng tự uống thuốc sau tai nạn, thận suy giảm
Dùng thuốc giảm đau an toàn là sử dụng đúng hoạt chất, liều lượng và thời gian theo hướng dẫn, thay vì tự phối hợp hoặc tăng liều để cố dập tắt cơn đau. Đây không phải sự thận trọng hình thức: sai lầm có thể khiến thận, gan và tim mạch chịu tổn hại.
Sau tai nạn giao thông, bà Nhân, 61 tuổi, tự uống nhiều loại thuốc giảm đau không rõ thành phần. Một tháng sau, bà mệt, ăn kém và buồn nôn; xét nghiệm cho thấy độ lọc cầu thận còn 49 ml/phút/1,73 m², giảm gần một nửa so với mức bình thường ở độ tuổi này. Bác sĩ chẩn đoán tổn thương thận cấp, có thể liên quan đến thuốc kết hợp tình trạng thiếu dịch kéo dài.
Trường hợp này cho thấy rủi ro không nằm ở việc mọi thuốc giảm đau đều gây hại, mà ở việc dùng không rõ hoạt chất, liều và hoàn cảnh sức khỏe. Bác sĩ chưa thể xác định chính xác loại thuốc nào ảnh hưởng đến thận, vì bà không nhớ tên thuốc và không mang theo bao bì để đối chiếu. Khi đi khám, hãy đem theo đơn, vỏ thuốc hoặc ảnh chụp các sản phẩm đã dùng.
Thuốc có thể làm giảm máu đến thận
Một số thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) có thể làm giảm lượng máu đến thận, khiến chức năng lọc suy giảm. Nguy cơ đáng lưu ý hơn ở người lớn tuổi, người có bệnh thận nền hoặc đang mất nước. Nếu buồn nôn, nôn ói và ăn uống kém kéo dài, cơ thể thiếu dịch; lượng máu đến thận giảm thêm, làm cơ quan này khó duy trì chức năng.
Tổn thương thận cấp là tình trạng chức năng thận suy giảm đột ngột, làm giảm khả năng lọc chất thải và điều hòa nước, điện giải. Giai đoạn đầu có thể không có dấu hiệu rõ; mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, tiểu ít hoặc phù là những biểu hiện cần lưu tâm. Không nên tự kết luận nguyên nhân là thuốc, nhưng cũng không nên tiếp tục uống thuốc không rõ thành phần khi có triệu chứng bất thường.
Bà Nhân được ngừng các thuốc tự mua, điều trị tình trạng thiếu dịch và theo dõi chức năng thận. Sau một tuần, độ lọc cầu thận tăng lên gần 80 ml/phút/1,73 m²; bà cần tiếp tục tái khám và kiểm tra xét nghiệm. Diễn biến này không phải lý do để tự điều trị tại nhà: tổn thương thận cần được đánh giá và theo dõi phù hợp.
Gan và tim mạch cũng có thể chịu hậu quả
Tự tăng liều hoặc kéo dài thời gian dùng thuốc giảm đau không chỉ tạo thêm rủi ro cho thận. Dùng sai cách có thể gây hại gan và tim mạch. Paracetamol thường ít gây tổn thương dạ dày hơn aspirin và nhiều NSAID ở liều điều trị, nhưng quá liều vẫn có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng. Vì vậy, gọi paracetamol là thuốc giảm đau hại gan trong mọi trường hợp là thiếu chính xác; điều đáng ngại là dùng quá liều hoặc không tính đến thuốc đang uống.
Một sai lầm dễ mắc là uống đồng thời thuốc cảm, hạ sốt và giảm đau mà không đọc thành phần. Nhiều sản phẩm có thể cùng chứa paracetamol, khiến tổng liều vượt mức khuyến cáo và dẫn đến ngộ độc thuốc giảm đau. Người mắc bệnh gan, cao tuổi hoặc uống nhiều rượu cần đặc biệt thận trọng. Không nên tự áp dụng một mức tối đa chung cho mọi người: liều an toàn còn tùy chức năng gan, cân nặng, tình trạng sức khỏe và thuốc dùng kèm.
NSAID còn cần được cân nhắc ở người có bệnh tim mạch: một số thuốc có thể làm tăng nguy cơ biến cố, giữ nước hoặc khiến suy tim nặng hơn, nhất là ở người cao tuổi và người có bệnh nền. Người bị hen hoặc từng dị ứng với aspirin, NSAID cũng cần báo cho nhân viên y tế thay vì tự thử lại thuốc. Thuốc giảm đau dễ mua không đồng nghĩa với phù hợp cho tất cả.
Đau không đỡ? Đừng tự tăng liều
Cách phòng tránh thiết thực bắt đầu từ việc kiểm tra hoạt chất trên nhãn và cộng gộp thành phần của mọi thuốc đang dùng. Tuân thủ liều trên bao bì hoặc chỉ định của nhân viên y tế; không tự phối hợp nhiều loại, tăng liều hay kéo dài thời gian sử dụng khi chưa được hướng dẫn. Nếu không rõ cách dùng, hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi uống.
Nếu đau không cải thiện, tái phát hoặc ngày càng nghiêm trọng, cần đến cơ sở y tế để tìm nguyên nhân và được hướng dẫn điều trị phù hợp. Thuốc giảm đau chỉ xử lý triệu chứng; uống thêm có thể che lấp vấn đề trong khi tăng nguy cơ tác dụng phụ. Khi đi khám, mang theo bao bì, đơn thuốc hoặc ảnh chụp tất cả sản phẩm đã dùng để nhân viên y tế kiểm tra thành phần và nguy cơ tương tác.
Bài học từ hai tình huống rất rõ: đừng xem thuốc giảm đau là lựa chọn vô hại chỉ vì dễ mua. Dùng đúng chỉ định, kiểm tra thành phần và hỏi khi còn băn khoăn là cách thiết thực để giảm nguy cơ tổn thương thận cấp, hại gan và biến chứng tim mạch.
