NEXUS đặt nguồn lực vào nghiên cứu chung
Chương trình NEXUS là sáng kiến hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa Nhật Bản với các nước ASEAN, thúc đẩy nghiên cứu chung ở lĩnh vực ưu tiên, trao đổi học thuật và phát triển nhân lực nghiên cứu. Đây là khuôn khổ đưa các nhóm Việt Nam và Nhật Bản cùng giải quyết những bài toán bán dẫn, thay vì tài trợ các đề tài tách rời nhau. Ngày 9/11/2026 tại Tokyo, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản trao văn kiện tài trợ 11 dự án hợp tác thuộc NEXUS. Thỏa thuận đồng tài trợ giữa NAFOSTED và JST có sự tham gia của 11 nhóm nghiên cứu chung, gồm 22 nhà khoa học hai nước. Các dự án được lựa chọn qua đánh giá chuyên môn của cơ quan tài trợ hai bên.
Trong giai đoạn 2025-2026, tổng phần đóng góp bằng đồng Việt Nam được nêu là 67 tỷ đồng, bên cạnh khoản tài trợ của Nhật Bản được công bố bằng đồng yên. Con số gần 500 tỷ đồng cho toàn chương trình cho thấy quy mô đáng kể, nhưng điểm đáng chú ý hơn là cách nguồn lực được gắn với hợp tác nghiên cứu và phát triển năng lực, chứ không chỉ với một sản phẩm thương mại cụ thể.
Từ chip AI đến cảm biến DNA và năng lượng
Danh mục dự án nghiên cứu bán dẫn trải rộng từ chip trí tuệ nhân tạo công suất thấp, linh kiện điện tử thế hệ mới, công nghệ bán dẫn và quy trình chế tạo bán dẫn hợp chất đến vật liệu hai chiều, cảm biến phát hiện đột biến DNA và thiết bị MEMS phục vụ cảm biến thông minh, năng lượng bền vững. Phạm vi này cho thấy tài trợ nghiên cứu bán dẫn không bị bó hẹp vào khâu chế tạo chip: vật liệu, thiết bị, cảm biến và ứng dụng cũng nằm trong trọng tâm.
Lợi ích tiềm năng có thể gần với đời sống hơn tên gọi chuyên ngành gợi ra. Chip AI tại biên xử lý dữ liệu ngay trên thiết bị, giảm nhu cầu gửi dữ liệu tới trung tâm và hạn chế tiêu thụ năng lượng. Cảm biến phát hiện đột biến gene có thể hỗ trợ chẩn đoán phân tử và y học chính xác; hiện nay, một số xét nghiệm cần thiết bị chuyên dụng, chi phí cao và phòng xét nghiệm tập trung. Các hướng vật liệu và cảm biến cũng nhắm tới thiết bị điện tử tiết kiệm năng lượng và giải pháp khai thác năng lượng bền vững.
ĐHQGHN góp mặt ở bốn dự án
ĐHQGHN tham gia bốn trong 11 dự án, với các nhóm nghiên cứu làm việc từ vật liệu và linh kiện bán dẫn đến tích hợp hệ thống, chip AI, cảm biến y sinh và năng lượng. Đây là dấu ấn đáng kể, nhưng cũng là phép thử thực chất: hợp tác chỉ tạo giá trị lâu dài nếu nghiên cứu đi tới vật liệu, linh kiện, thiết bị nguyên mẫu, quy trình công nghệ và đào tạo đội ngũ, thay vì dừng ở công bố.
Các hướng được nêu gồm bán dẫn màng mỏng thế hệ mới cho thiết bị năng lượng và cảm biến, phối hợp với Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Nara; linh kiện điện tử tích hợp dựa trên vật liệu hai chiều và công nghệ spin, cùng Đại học Tohoku; và nền tảng cảm biến vật liệu bán dẫn thấp chiều để phát hiện đột biến DNA, cùng Viện Khoa học Tokyo. Sự kết hợp giúp nhóm Việt Nam phát huy chuyên môn, tiếp cận hạ tầng nghiên cứu Nhật Bản và làm việc trên các bài toán liên ngành có khả năng ứng dụng.
Thước đo tiếp theo là năng lực tạo công nghệ
Hợp tác bán dẫn Việt Nhật có ý nghĩa ở chỗ nối các nhóm nghiên cứu, chuyên môn và hạ tầng của hai nước vào một danh mục nhiệm vụ đa dạng. Mức tài trợ lớn tạo điều kiện để theo đuổi các hướng dài hơi, song không tự bảo đảm sản phẩm ứng dụng. Kết quả cần được đánh giá qua tiến triển từ nghiên cứu vật liệu tới linh kiện, thiết bị thử nghiệm, quy trình chế tạo và nhân lực có thể tiếp tục phát triển công nghệ.
Bước tiếp theo đã được vạch ra: năm 2027, NAFOSTED và JST dự kiến kêu gọi hợp tác nghiên cứu chung trong bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, đồng thời triển khai chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI. Đây là tín hiệu cho thấy NEXUS không chỉ là một đợt tài trợ đơn lẻ. Nếu các dự án hiện tại tạo được năng lực nghiên cứu và kết quả có thể kiểm chứng, chương trình sẽ đặt nền móng hữu ích hơn cho hệ sinh thái bán dẫn trong nước.
