AI có ý nghĩa khi giúp tri thức đến được với mọi người
AI cho người khiếm thị là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để chuyển nội dung học tập thành dạng người học có thể tiếp cận, chẳng hạn sách nói, văn bản đọc thành tiếng hoặc mô tả bằng âm thanh. Hai dự án do học sinh khởi xướng cho thấy công nghệ giáo dục đáng giá không chỉ ở tính mới, mà còn ở khả năng tháo gỡ những trở ngại cụ thể.
Nữ sinh lớp 11 Thảo Nguyên dùng AI chuyển thể sách thành sách ảnh, sách nói và video sinh động. Em cùng các bạn chọn truyện, chắt lọc nội dung chính, tạo hình ảnh hoặc video bằng AI rồi thêm phụ đề bằng giọng đọc của nhóm. Cách làm này giúp trẻ em khiếm thị và học sinh hòa nhập tiếp cận sách qua nhiều hình thức, thay vì bị giới hạn ở trang in.
Dự án “Ứng dụng công nghệ, trong đó có AI đưa sách đến học sinh hòa nhập, học sinh khuyết tật” nhận được sự tham gia của học sinh trong trường và nhóm học sinh hòa nhập. Thảo Nguyên đạt giải nhất cuộc thi Đại sứ văn hóa đọc tỉnh Nghệ An năm 2026; dự án được gửi tham gia cấp quốc gia.
EduVision-AI bắt đầu từ một tiết hình học
Mùa hè năm 2026, trong chuyến thiện nguyện tại Trường PTCS Nguyễn Đình Chiểu ở Hà Nội, Đỗ Bảo Nam, học sinh lớp 12G0, và Lê Thảo Dương, học sinh lớp 11G0 của Trường THCS - THPT Newton, quan sát một tiết hình học của học sinh lớp 7 khiếm thị. Từ những khó khăn các bạn gặp khi tiếp cận bài học, hai em phát triển EduVision-AI, một phần mềm hỗ trợ học tập.
Với học sinh khiếm thị, việc học thường cần giáo viên đọc đề, mô tả hình ảnh và sơ đồ, hoặc chuyển tài liệu sang chữ nổi. Cách hỗ trợ này tốn thời gian, khó đáp ứng linh hoạt khi lớp đông hoặc thiếu nhân lực. Bởi vậy, vấn đề không chỉ là thiếu tài liệu: nội dung được thiết kế cho người nhìn cũng có thể khiến kiến thức nằm ngoài tầm tiếp cận.
EduVision-AI kết hợp nhận dạng văn bản quang học được tối ưu cho tiếng Việt, chuyển văn bản thành giọng nói tự nhiên và nhận dạng giọng nói. Phần mềm còn mô tả hình ảnh, sơ đồ và biểu đồ bằng ngôn ngữ tự nhiên, giúp người học tiếp nhận nội dung trực quan qua âm thanh. Hướng đi này nhắm đến việc để học sinh tự đọc hiểu tài liệu và bớt phụ thuộc vào người khác.
Thử nghiệm cho thấy tiềm năng, không thay thế việc lắng nghe
Sau sáu tuần thử nghiệm với 24 học sinh tại Trường PTCS Nguyễn Đình Chiểu, nhóm ghi nhận tỷ lệ nhận dạng văn bản tiếng Việt đạt 91%. Đây là kết quả bước đầu đáng chú ý, nhưng con số ấy không thể tự nói lên toàn bộ trải nghiệm: công cụ còn phải hoạt động hữu ích với những dạng tài liệu và nhu cầu học khác nhau.
Tháng 7-2026, Bảo Nam và Thảo Dương giới thiệu EduVision-AI tại Hội nghị Thượng đỉnh Lãnh đạo Trẻ Châu Á - Thái Bình Dương Hwa Chong ở Singapore. Sau đó, nhóm trở lại trường, trao tặng 200 tài khoản và hướng dẫn học sinh khiếm thị sử dụng phần mềm. Học sinh Nguyễn Kiều Linh cho biết việc học trở nên dễ hơn và điểm số cải thiện; phản hồi của người dùng là thước đo quan trọng bên cạnh kết quả kỹ thuật.
Việc trao tài khoản mới là khởi đầu. Nhóm cần tiếp tục tiếp nhận phản hồi, khắc phục hạn chế và hoàn thiện tính năng theo nhu cầu thực tế. Công nghệ chỉ giảm được rào cản khi người học có thể sử dụng thuận tiện, nội dung được chuyển tải đủ chính xác và hỗ trợ không dừng lại sau một lần trao tặng.
Giá trị nằm ở cách công nghệ được tạo ra
Hai dự án đi theo hai hướng bổ sung cho nhau: Thảo Nguyên chuyển thể sách thành nhiều định dạng; Bảo Nam và Thảo Dương xây dựng công cụ đọc văn bản, nhận diện giọng nói và diễn giải hình ảnh học tập. Điểm chung có sức thuyết phục hơn bản thân nhãn AI là các ý tưởng bắt đầu từ việc quan sát những khó khăn cụ thể của người học.
Điều đó cũng đặt ra một tiêu chuẩn rõ ràng cho phần mềm hỗ trợ học tập: không chỉ tạo ra nội dung, mà phải giúp người học chủ động tiếp cận nội dung ấy. Với học sinh khiếm thị, một sơ đồ được mô tả thành lời hay một trang sách được chuyển thành âm thanh có thể mở thêm con đường đến bài học; nhưng tính hữu ích lâu dài còn phụ thuộc vào việc thử nghiệm và cải tiến cùng người dùng.
Kết luận rất rõ: AI không tự động làm giáo dục bình đẳng hơn. Khi học sinh dùng công nghệ để giải quyết rào cản họ tận mắt chứng kiến, như hai dự án này, AI mới trở thành phương tiện mở rộng cơ hội học tập—và sự lắng nghe người học phải tiếp tục là phần cốt lõi của quá trình ấy.
