Mở tri thức chưa đủ để mở cánh cửa đại học
Giáo dục mở là hệ thống kết nối và liên thông, cho phép mọi người tiếp cận giáo dục ở nhiều trình độ, hình thức khác nhau và tiếp tục học tập suốt đời. Nhưng quyền truy cập học liệu mới chỉ là điểm khởi đầu: cơ hội học đại học bình đẳng còn phụ thuộc vào khả năng sử dụng tri thức và điều kiện để theo đuổi việc học.
Ngày 23/10, Hội thảo Giáo dục mở châu Á - Thái Bình Dương 2026 (OpenAP 2026) diễn ra tại Hà Nội, đặt trọng tâm vào thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm trong khu vực. Sự kiện do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, phối hợp với các tổ chức học thuật và công nghệ tổ chức, quy tụ khoảng 500 đại biểu.
Thông điệp này đúng lúc: công nghệ số và AI khiến tri thức lan tỏa nhanh hơn, nhưng người học không có điều kiện ngang nhau về thiết bị, học liệu chất lượng hay cơ hội phát triển kỹ năng. Nếu chính sách chỉ đếm số khóa học trực tuyến và kho tài liệu được đưa lên mạng, giáo dục mở có nguy cơ mở rộng danh mục tài nguyên mà vẫn để nguyên bất bình đẳng.
AI cần giúp người học khai thác tri thức, không chỉ tìm thấy nó
AI trong giáo dục có thể dịch thuật, làm cho tài liệu chuyên ngành dễ hiểu hơn, tạo câu hỏi kiểm tra và điều chỉnh học liệu theo nhu cầu. Những khả năng đó có ích nhất với người học gặp rào cản ngôn ngữ, khoảng cách địa lý hoặc thiếu hỗ trợ học thuật. Tuy nhiên, công cụ không tự bảo đảm người dùng biết đặt câu hỏi, đánh giá kết quả hay nhận ra thông tin sai.
PGS.TS Đỗ Văn Hùng dẫn khảo sát 180 công trình trong 15 năm: nghiên cứu về giáo dục mở tăng trung bình 10,5% mỗi năm, nhưng chỉ 41% công trình được công bố theo hình thức truy cập mở. Con số này nhắc rằng ngay cả trong giới nghiên cứu, “mở” vẫn chưa phải trạng thái mặc định.
Muốn công nghệ thu hẹp khoảng cách, trường học phải bồi dưỡng kỹ năng số, tư duy phản biện và khả năng tìm nguồn đáng tin cậy, đồng thời có người hỗ trợ khi người học gặp vướng mắc. Nếu thiếu các điều kiện ấy, AI có thể làm việc với học liệu nhanh hơn cho nhóm đã sẵn năng lực, nhưng không giúp nhóm yếu thế tiến gần hơn tới cơ hội học tập.
Công bằng phải hiện diện trong chính sách và quản trị
Một nền giáo dục mở không thể được xây dựng bằng công nghệ đơn lẻ. PGS.TS Nguyễn Thị Nhung cho rằng cần đổi mới mô hình quản trị, cơ chế phối hợp và cách cung cấp dịch vụ giáo dục để hình thành hệ sinh thái linh hoạt, liên thông, đáp ứng nhu cầu học tập suốt đời. Điều đó đòi hỏi công nhận kết quả học tập phù hợp, tạo lộ trình học linh hoạt và giúp người trưởng thành có thể học lại, bồi dưỡng kỹ năng khi nghề nghiệp thay đổi.
Tính bao trùm cần được đánh giá từ trải nghiệm thực tế: sinh viên vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số có tiếp cận được học liệu tốt không; người học có đủ hỗ trợ để hoàn thành chương trình không; chi phí giáo dục có trở thành gánh nặng hay không. Ứng dụng số và AI chỉ có ý nghĩa công bằng khi được thiết kế để giảm những rào cản đó, thay vì làm lợi chủ yếu cho người vốn đã có kết nối, thiết bị và kỹ năng.
Vì vậy, đầu tư cũng phải bền vững. TS Igor Lesko đề xuất chuyển từ cấp vốn theo dự án ngắn hạn sang ngân sách thường xuyên để phát triển và duy trì tài nguyên giáo dục mở, đồng thời hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực chuyên môn và kết nối các mạng lưới. Học liệu dùng chung chỉ có thể phục vụ lâu dài nếu có người chịu trách nhiệm cập nhật, bảo đảm chất lượng và giúp người học tiếp cận.
Đo độ mở bằng việc không ai bị bỏ lại
OpenAP 2026 đưa ra sáu hướng thảo luận, từ phát triển tài nguyên và đổi mới giảng dạy đến công bằng trong tiếp cận, quản trị, ứng dụng AI có trách nhiệm và hợp tác nghiên cứu. Các chủ đề này cần được xem như một chương trình hành động gắn kết: học liệu phải dễ dùng, giảng dạy phải thích ứng với người học, còn chính sách phải bảo đảm nguồn lực và trách nhiệm thực thi.
Thước đo thành công của giáo dục mở không phải là có bao nhiêu tài liệu trực tuyến hay công cụ AI được triển khai. Đó là liệu người học ở những hoàn cảnh khác nhau có thể tìm được nguồn tri thức phù hợp, đủ năng lực sử dụng nó và có lộ trình để tiến xa hơn hay không. Khi quyền truy cập đi cùng hỗ trợ, kỹ năng, quản trị bao trùm và cơ hội học tập suốt đời, giáo dục đại học mới thực sự mở.
