Giữ nguồn gen gốc trước khi mở rộng quy mô
Bảo tồn sâm Ngọc Linh là việc gìn giữ nguồn gen gốc, môi trường sinh trưởng tự nhiên và những đặc tính dược liệu riêng có, làm nền tảng cho nghiên cứu, nhân giống và phát triển lâu dài. Tại Trạm Dược liệu Trà Linh, yêu cầu này cần được đặt trước mục tiêu mở rộng sản lượng hay thương mại hóa. Trong chuyến khảo sát, Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Nguyễn Khắc Toàn đã tham quan vườn ươm sâm giống tại trạm, nơi thuộc Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu, có nhiệm vụ trồng, chăm sóc, bảo vệ và mở rộng vườn sâm. Ông nhấn mạnh bảo tồn nguồn gen gốc phải là nhiệm vụ cốt lõi, ưu tiên hàng đầu. Định hướng ấy đúng bởi một khi nguồn gen bị pha tạp hoặc điều kiện sinh trưởng bị thay đổi, việc tăng diện tích trồng không thể thay thế những giá trị đã mất.
Bảo vệ nguồn gen sâm đòi hỏi quy trình kiểm soát từ khâu nhân giống đến chăm sóc, cùng việc giữ vệ sinh môi trường và điều kiện sinh trưởng tự nhiên để ổn định hàm lượng Saponin đặc trưng. Đây không nên chỉ là nguyên tắc trên giấy: trung tâm cần có năng lực theo dõi, lưu giữ và kiểm định đủ tin cậy trước khi chuyển giao giống ra ngoài. Nói cách khác, phát triển chỉ có ý nghĩa khi có thể chứng minh sản phẩm vẫn giữ đúng nguồn gốc và chất lượng.
Nghiên cứu và liên kết phải dựa trên nền bảo tồn
Bảo tồn không đồng nghĩa với đóng kín nguồn lực hay ngăn mọi hoạt động sản xuất. Trung tâm được định hướng mở rộng từ bảo tồn sang nghiên cứu chuyên sâu, phối hợp với nhà khoa học, trường đại học và viện nghiên cứu để làm rõ hoạt chất, hàm lượng và công dụng của sâm. Cùng lúc, liên kết với THACO, doanh nghiệp và hộ dân có thể kết nối chọn tạo giống, canh tác, chế biến sâu và thương mại hóa thành một chuỗi. Nhưng thứ tự rất quan trọng: nghiên cứu và kinh doanh phải củng cố năng lực bảo tồn, không đẩy nhanh khai thác vượt quá khả năng kiểm soát.
Quy mô đầu tư cho thấy cơ hội lẫn áp lực quản lý: dự án tại Trà Linh và Trà Tập được giới thiệu với diện tích 1.206 ha, vốn đầu tư 10.920 tỷ đồng. Con số lớn không tự bảo đảm tính bền vững. Muốn phát triển sâm Ngọc Linh có trách nhiệm, cần kiểm soát nguồn gốc, chất lượng và tác động lên môi trường, đồng thời để người dân địa phương tham gia thực chất. Chuỗi liên kết chỉ đáng giá khi tạo việc làm, nâng thu nhập và không làm suy yếu nền tảng sinh thái đã tạo nên giá trị của sâm.
Hạ tầng và nhân lực là điều kiện của bảo tồn
Khó khăn thực tế tại Trà Linh cho thấy bảo tồn không thể dựa riêng vào quyết tâm của đội ngũ tại trạm. Trong buổi làm việc ngày 3-11 về tình hình kinh tế - xã hội và nhiệm vụ thời gian tới, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP Đà Nẵng Hồ Kỳ Minh nghe xã báo cáo những vướng mắc về hạ tầng thiết yếu, nhân lực và tiến độ giải ngân vốn đầu tư. Địa phương đã nhận hồ sơ của 250 hộ đăng ký thuê môi trường rừng trồng sâm, với tổng diện tích trên 750 ha. Quy mô đó càng làm rõ nhu cầu về cán bộ, giao thông, thông tin liên lạc và cơ chế đủ ổn định để quản lý vùng trồng.
Các kiến nghị không chỉ phục vụ sản xuất. Xã đề xuất bổ sung 8 biên chế công chức còn thiếu, ưu tiên tuyển dụng 54 giáo viên và 5 nhân viên đang làm việc theo hợp đồng, đồng thời đầu tư điện lưới cho khoảng 550 hộ dân, nâng cấp viễn thông và trường học. Đây là những điều kiện gắn trực tiếp với đời sống người dân và khả năng duy trì sinh kế tại vùng trồng. Trà Linh cũng kiến nghị giảm mức thuê môi trường rừng từ 5% xuống khoảng 2% doanh thu, kéo dài thời hạn thuê từ 10 năm lên trên 40 năm. Những đề xuất ấy cần được xem xét bằng tiêu chí rõ ràng, cân bằng giữa động lực đầu tư, quyền lợi cộng đồng và trách nhiệm bảo vệ rừng.
Mở rộng có trách nhiệm, tháo gỡ theo lộ trình
Giai đoạn 2026–2030, Trung tâm đặt mục tiêu hoàn thiện hệ thống bảo tồn nguồn gen, mở rộng vườn sâm bảo tồn tại Trạm Dược liệu Trà Linh lên khoảng 100 ha, xây dựng năng lực kiểm định chất lượng và hoàn thiện hạ tầng sản xuất giống với công suất trên 500.000 cây mỗi năm. Đây là mục tiêu có thể đo lường, nhưng kết quả không nên chỉ được tính bằng diện tích hay số cây. Năng lực duy trì nguồn gen gốc, kiểm soát chất lượng và bảo đảm quy trình canh tác mới là thước đo quyết định. Trung tâm cũng cần tổng hợp vướng mắc để phối hợp các sở, ngành đề xuất giải pháp về hạ tầng, đất đai và chính sách.
Ở cấp địa phương, thành phố yêu cầu hoàn thiện hồ sơ đầu tư hạ tầng thiết yếu; hồ sơ liên quan tuyến QL40B được rà soát trong quý IV-2026 để xem xét đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn năm 2026 hoặc kế hoạch năm 2027. Đây là bước đi cần thiết, nhưng bảo tồn không thể chờ đến khi mọi công trình hoàn tất: trước mắt cần củng cố quy trình lưu giữ, nhân giống và giám sát ngay tại trạm. Sâm Ngọc Linh có thể mở rộng thị trường và tạo sinh kế bền vững, song chỉ khi tăng trưởng được đặt dưới giới hạn của khoa học và sức chịu đựng của môi trường.
Kết luận, nguồn gen gốc phải là điểm tựa, không phải một hạng mục song song với mục tiêu thương mại. Trạm Dược liệu Trà Linh cần nguồn lực chuyên môn, hạ tầng phù hợp và cơ chế ổn định để hoàn thành vai trò bảo tồn; người dân cần được tham gia và hưởng lợi từ chuỗi phát triển. Tháo gỡ những điều kiện ấy sẽ giúp địa phương đi xa hơn, nhưng thước đo cuối cùng vẫn là khả năng giữ nguyên giá trị di truyền và sinh thái của sâm Ngọc Linh qua từng giai đoạn mở rộng.
