Bỏ một thủ tục, không bỏ nghĩa vụ an toàn
Hậu kiểm PCCC là cách quản lý trong đó chủ công trình tự tổ chức nghiệm thu, chịu trách nhiệm về việc tuân thủ yêu cầu an toàn, còn cơ quan nhà nước kiểm tra sau đó thay vì xác nhận nghiệm thu trước khi công trình được sử dụng. Sáng 26/10, tại phiên thảo luận tổ về dự án luật sửa đổi liên quan đến phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, nhiều đại biểu Quốc hội góp ý đề xuất chuyển sang cơ chế này. Dự thảo sửa đổi, bổ sung 12 điều của luật, trong đó bỏ thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu PCCC và chuyển sang hậu kiểm. Đây là hướng cải cách hợp lý: cơ quan quản lý không nên lặp lại việc thẩm định hồ sơ thiết kế đã được xem xét trước đó. Nhưng cắt một khâu hành chính chỉ có giá trị nếu không cắt đi khả năng phát hiện nguy hiểm thực tế.
Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang lý giải rằng thiết kế đã qua thẩm định, nên việc kiểm tra lại khi công trình hoàn thành là không cần thiết; ông cũng cho biết Chính phủ đã bãi bỏ thủ tục này từ ngày 1/7/2026. Lập luận ấy có cơ sở, nhưng không thể hiểu rằng nghiệm thu PCCC trở thành tùy chọn. Chủ đầu tư vẫn phải tổ chức nghiệm thu và chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết quả trước khi đưa công trình, hạng mục hoặc phương tiện vào khai thác. Yêu cầu an toàn không đổi; thay đổi nằm ở chỗ trách nhiệm thực hiện và chứng minh việc tuân thủ được đặt rõ hơn lên chủ thể đưa công trình vào sử dụng.
Quản lý rủi ro phải quyết định nhịp kiểm tra
Hậu kiểm đồng loạt với cùng tần suất sẽ làm mất ý nghĩa của cải cách. Cách quản lý rủi ro đúng phải ưu tiên công trình có nguy cơ cháy, nổ cao, đông người hoặc có công năng phức tạp; cơ sở nguy cơ thấp và tuân thủ tốt có thể được kiểm tra thưa hơn. Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm đề nghị xác định nguy cơ theo loại hình và quy mô công trình để phân định nơi cần tiền kiểm, nơi có thể áp dụng hậu kiểm. Đây không phải ưu đãi cho công trình ít rủi ro, mà là cách dành nguồn lực kiểm tra cho nơi hậu quả sai sót có thể lớn hơn.
Muốn phân loại có căn cứ, cơ quan chức năng cần nắm được công trình đã nghiệm thu, đang vận hành ra sao và có thay đổi gì về công năng hay chủ thể quản lý. Đại biểu đề nghị nhóm công trình nguy cơ cao thông báo hoàn thành nghiệm thu trước khi sử dụng; thông báo điện tử có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện rủi ro mà không buộc chủ đầu tư chờ một lần chấp thuận lại. Cùng với đó, cần chia sẻ dữ liệu giữa lực lượng PCCC, cơ quan xây dựng và chính quyền địa phương. Nếu thiếu dữ liệu và tiêu chí phân loại rõ ràng, hậu kiểm dễ thành kiểm tra tùy nghi hoặc chỉ phát hiện sai phạm sau khi sự cố xảy ra.
Trách nhiệm phải truy được đến từng chủ thể
Khi bỏ bước cơ quan nhà nước kiểm tra nghiệm thu trước, chủ đầu tư và chủ sở hữu không thể coi biên bản nội bộ là tấm vé miễn trừ trách nhiệm. Đơn vị thi công, tư vấn giám sát, đơn vị vận hành và người quyết định đưa công trình vào sử dụng cũng cần được xác định nghĩa vụ tương ứng. Hồ sơ, kết quả nghiệm thu phải được thông báo, lưu trữ và truy xuất để phục vụ hậu kiểm; dự thảo cũng cần làm rõ chế tài với hành vi làm giả hoặc làm sai lệch hồ sơ. Công trình chỉ nên được đưa vào khai thác khi đã nghiệm thu, đáp ứng an toàn PCCC và phù hợp thiết kế được thẩm định.
Với người dân và doanh nghiệp, thay đổi có thể giúp chủ đầu tư chủ động tiến độ, giảm thời gian chuẩn bị hồ sơ và chờ xử lý; cơ quan quản lý có điều kiện tập trung vào việc duy trì an toàn trên thực tế. Nhưng thuận lợi ấy đi kèm nghĩa vụ tự tuân thủ, không phải quyền tự xác nhận an toàn mà không chịu giám sát. Cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra định kỳ, lựa chọn đúng nhóm nguy cơ và xử lý nghiêm vi phạm. Nếu chủ công trình được giao thêm trách nhiệm mà năng lực hậu kiểm không theo kịp, cải cách sẽ chuyển gánh nặng giấy tờ thành rủi ro cho người sử dụng.
Cải cách chỉ thành công khi an toàn được kiểm chứng
Dự thảo còn đề xuất bỏ thủ tục cấp phép trước khi phương tiện, vật liệu và cấu kiện phòng cháy, chống cháy lưu thông, chuyển sang quản lý theo pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Hướng thay đổi này cho thấy tư duy chung: giảm kiểm tra hành chính lặp lại, nhưng vẫn phải kiểm soát chất lượng và việc chấp hành quy định. Với PCCC, ranh giới ấy cần được viết thật rõ: nghiệm thu vẫn bắt buộc, hồ sơ phải trung thực, còn hậu kiểm phải đủ khả năng phát hiện và xử lý nguy cơ.
Kết luận, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là bước đi đáng ủng hộ nếu trách nhiệm được gắn với chủ thể cụ thể và tần suất kiểm tra dựa trên rủi ro, không dựa vào một lịch kiểm tra cào bằng. Cắt thủ tục không đồng nghĩa hạ chuẩn an toàn phòng cháy; nó đòi hỏi chủ công trình chủ động tuân thủ hơn và cơ quan quản lý kiểm tra thông minh, quyết liệt hơn. Nếu thiếu thông báo, dữ liệu, chế tài và khả năng truy cứu trách nhiệm, hậu kiểm chỉ là thay đổi hình thức. Nếu các mắt xích ấy được thiết kế chặt chẽ, cải cách mới vừa giảm phiền hà vừa bảo vệ được người sử dụng.
