Giá trị nằm ở phần thu nhập tăng thêm
Cây trồng công nghệ sinh học là cây được phát triển bằng các kỹ thuật sinh học hiện đại nhằm tạo đặc tính có ích cho sản xuất, chẳng hạn khả năng chống chịu sâu bệnh hoặc nâng cao năng suất. Đây không chỉ là câu chuyện về giống mới: thước đo đáng quan tâm nhất là phần thu nhập thực sự đến với nông hộ.
Tại hội thảo về xu hướng ứng dụng toàn cầu và định hướng phát triển ở Việt Nam diễn ra tại Hà Nội, các số liệu được công bố cho thấy quy mô lợi ích đáng kể. Theo đánh giá của PG Economics, từ năm 2015 đến 2024, ngô chuyển gen giúp nông dân Việt Nam tăng thêm 323,5 triệu USD thu nhập và nâng năng suất khoảng 15,2%. Riêng mức tăng thu nhập bình quân toàn cầu được ghi nhận là 106 USD/ha. Hai chỉ số này cho thấy công nghệ có thể tạo giá trị ở cả cấp độ mỗi thửa ruộng lẫn toàn ngành, dù hiệu quả cụ thể còn tùy cây trồng và điều kiện canh tác.
Lợi ích đến từ năng suất, giảm tổn thất và công lao động
Cây trồng biến đổi gen không làm thu nhập tăng bằng một cơ chế duy nhất. Với ngô, khả năng kiểm soát sâu bệnh giúp giảm thiệt hại mùa vụ; năng suất cao hơn tạo thêm sản lượng trên cùng diện tích, trong khi giảm nhu cầu phun thuốc và công lao động có thể hạ áp lực chi phí. Vì vậy, phần thu nhập tăng thêm hình thành từ cả doanh thu được cải thiện lẫn khoản tổn thất và chi phí được hạn chế.
Việt Nam bắt đầu đưa cây trồng chuyển gen vào sản xuất thương mại từ năm 2015, trước hết là ngô. Diện tích ngô chuyển gen lũy kế trong giai đoạn 2015–2024 vượt 1,3 triệu ha; đến năm 2024, loại ngô này chiếm gần một nửa diện tích ngô cả nước. Tỷ trọng mở rộng cho thấy nông dân đã có mức độ tiếp nhận đáng kể, nhưng không nên hiểu rằng mọi hộ đều nhận lợi ích như nhau: kết quả còn phụ thuộc giống, sâu bệnh, quản lý đồng ruộng và khả năng tiếp cận đầu vào.
Lợi ích có ý nghĩa với các nước đang phát triển
Tác động kinh tế không chỉ giới hạn ở Việt Nam. Trên toàn cầu, lợi ích từ cây trồng công nghệ sinh học được ghi nhận trong nhiều thập kỷ, và khoảng 52% lợi ích kinh tế thuộc về nông dân tại các nước đang phát triển. Đây là điểm đáng chú ý: công nghệ có thể hỗ trợ sinh kế ở những nơi nông hộ thường đối mặt với áp lực sâu bệnh, năng suất thấp và nguồn lực sản xuất hạn chế.
Bối cảnh ứng dụng cũng đang mở rộng: đến hết năm 2024, có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng chuyển gen. Tuy nhiên, số liệu toàn cầu không thay thế được đánh giá tại từng địa phương. Muốn lợi ích đến rộng hơn, nông dân cần được tiếp cận thông tin rõ ràng, giống phù hợp và hướng dẫn canh tác; nếu không, phần tăng năng suất trên giấy có thể không chuyển thành cải thiện thu nhập bền vững.
Mở rộng ứng dụng cần đi cùng quy định rõ ràng
Tiềm năng kinh tế là lý do để tiếp tục phát triển, nhưng thủ tục và năng lực trong nước sẽ quyết định tốc độ đưa công nghệ ra đồng ruộng. Từ năm 2026, Việt Nam áp dụng cơ chế quản lý riêng với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng chuyển gen; nhóm chỉnh sửa gen không chèn ADN ngoại lai hoặc vật liệu di truyền mới thực hiện cơ chế tự xác định, thông báo và hậu kiểm, trong khi cây chuyển gen vẫn phải qua đánh giá an toàn sinh học và an toàn thực phẩm.
Tại hội thảo, các đại biểu đề xuất hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng năng lực nghiên cứu và phối hợp giữa nhà nước, giới khoa học với doanh nghiệp. Một phương án được nêu là nhà nước hỗ trợ 30% kinh phí nghiên cứu, doanh nghiệp đóng góp 70%; kết quả hội thảo cũng sẽ làm cơ sở xây dựng báo cáo trình Thủ tướng, đề xuất tháo gỡ rào cản và thúc đẩy ứng dụng. Đây là hướng đi hợp lý nếu quy trình vừa bảo đảm an toàn, vừa tránh kéo dài thương mại hóa đến mức làm mất cơ hội của nông dân.
Kết luận, các số liệu cho thấy cây trồng công nghệ sinh học có thể nâng thu nhập nông dân thông qua năng suất tốt hơn, tổn thất thấp hơn và tiết kiệm một phần chi phí sản xuất. Nhưng lợi ích không tự động lan tỏa: chính sách dễ hiểu, nghiên cứu phù hợp điều kiện Việt Nam và khả năng tiếp cận công bằng mới biến tiềm năng thành hiệu quả lâu dài trên đồng ruộng.
