Lợi ích đã có bằng chứng, nút thắt nằm ở đường ra sản xuất
Cây trồng công nghệ sinh học là các giống được tạo ra bằng những kỹ thuật như biến đổi gen hoặc chỉnh sửa gen nhằm cải thiện đặc tính, chẳng hạn năng suất, khả năng chống sâu bệnh và thích ứng với điều kiện bất lợi. Đây không còn là lựa chọn xa vời: tại Việt Nam, ngô biến đổi gen đã được đưa vào sản xuất thương mại từ năm 2015.
Ngày 10/11, Vụ Khoa học và Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo về xu hướng ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học trên thế giới và định hướng phát triển trong nước. Thời điểm này đáng chú ý vì nông nghiệp phải ứng phó đồng thời với biến đổi khí hậu, dịch bệnh, suy giảm tài nguyên và yêu cầu thị trường ngày càng cao. Công nghệ sinh học nông nghiệp có thể góp phần cải thiện năng suất, kiểm soát sâu bệnh, giảm thiệt hại mùa vụ và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.
Kết quả ở cây ngô cho thấy tiềm năng không chỉ nằm trên giấy: diện tích ngô biến đổi gen tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025; năng suất được ghi nhận cao hơn giống truyền thống, đồng thời tăng lợi nhuận cho nông hộ. Nhưng bằng chứng về lợi ích không tự động biến thành giống mới trên đồng ruộng. Muốn thương mại hóa cây trồng, trước hết phải làm cho quy định, khảo nghiệm và công nhận giống bắt kịp công nghệ.
Quy trình chậm khiến công nghệ mới mắc kẹt
Điểm nghẽn không phải là thiếu tuyên bố ủng hộ đổi mới. Các Nghị quyết 36-NQ/TW năm 2023 về phát triển, ứng dụng công nghệ sinh học và 57-NQ/TW năm 2024 về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã xác lập định hướng chính sách. Vấn đề là những định hướng ấy chưa luôn chuyển thành quy trình rõ ràng, nhất quán để nhà khoa học và doanh nghiệp có thể hoàn thành hồ sơ.
Với cây chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai, doanh nghiệp phản ánh còn lúng túng khi tự công bố sản phẩm và không nhận được văn bản xác nhận hoàn tất thủ tục. Điều đó có thể làm vướng bước đăng ký công nhận giống. Trong khi ấy, đánh giá an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và khảo nghiệm kéo dài làm tăng thời gian, chi phí đưa sản phẩm ra thị trường.
Một quy trình đánh giá giống được thiết kế cho công nghệ cũ cũng có thể không phù hợp với giống chỉ chỉnh sửa một tính trạng nhưng giữ phần lớn nền di truyền ban đầu. Vì vậy, đánh giá tính khác biệt cần được xem xét lại theo đặc điểm của công nghệ, thay vì buộc giống mới đi qua một khuôn mẫu không phản ánh đúng thay đổi của nó.
Từ năm 2026, Việt Nam áp dụng cơ chế quản lý riêng cho cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Đây là bước tiến có ý nghĩa, nhưng chỉ phát huy tác dụng nếu cơ quan chuyên ngành sớm hướng dẫn cụ thể việc tiếp nhận, khảo nghiệm và công nhận lưu hành, đồng thời bảo đảm thủ tục liên thông.
Không thể bỏ qua năng lực nghiên cứu và tổ chức triển khai
Cải cách thủ tục là điều kiện cần, nhưng không thể thay thế năng lực nghiên cứu trong nước. Việt Nam chưa có giống biến đổi gen do các đơn vị trong nước tự nghiên cứu được thương mại hóa; quá trình phát triển một sản phẩm đòi hỏi nguồn lực và thời gian vượt khả năng của phần lớn viện nghiên cứu. Nếu chỉ thuận lợi hóa việc tiếp nhận giống từ bên ngoài, ngành nông nghiệp có thể mở rộng ứng dụng trước mắt nhưng vẫn thiếu nền tảng tự chủ lâu dài.
Giải pháp vì thế cần gắn tài trợ công với cam kết và năng lực của doanh nghiệp. Một đề xuất được nêu tại hội thảo là Nhà nước hỗ trợ 30% kinh phí nghiên cứu, doanh nghiệp đối ứng 70%, nhằm đưa giống công nghệ sinh học vào sản xuất. Cách chia sẻ này có thể giúp nghiên cứu đi gần hơn tới nhu cầu thị trường, nhưng cần tiêu chí tuyển chọn minh bạch, mốc đánh giá rõ và cơ chế bảo đảm an toàn.
Triển vọng ứng dụng cũng phải tính đến điều kiện của nông hộ: giống cần phù hợp vùng canh tác, có nguồn cung ổn định, đi kèm hướng dẫn kỹ thuật và có đầu ra tương thích với chuỗi sản xuất. Nếu thiếu những mắt xích ấy, năng suất tiềm năng khó chuyển thành thu nhập ổn định. Chính sách nông nghiệp nên đánh giá thành công bằng kết quả ngoài đồng ruộng, không chỉ bằng số hồ sơ được phê duyệt.
Bắt đầu bằng quy định rõ, rồi đưa lợi ích đến đúng nơi
Thứ tự hành động nên rõ ràng: ban hành hướng dẫn nhất quán cho từng nhóm công nghệ; thiết kế khảo nghiệm phù hợp với đặc tính giống; rút ngắn khâu xử lý hồ sơ mà vẫn giữ yêu cầu an toàn; sau đó đầu tư có trọng điểm cho nghiên cứu trong nước và kết nối giống với nhu cầu sản xuất. Cơ chế hậu kiểm cũng cần đủ năng lực theo dõi tác động sau khi giống được đưa ra thị trường, thay vì đặt toàn bộ gánh nặng vào thủ tục trước cấp phép.
Cây trồng công nghệ sinh học có thể góp phần tăng năng suất, thu nhập và giảm tác động môi trường, nhưng kết quả phụ thuộc vào cách triển khai chứ không chỉ vào bản thân công nghệ. Tháo gỡ thủ tục, hoàn thiện hậu kiểm, đổi mới phương pháp khảo nghiệm và củng cố nghiên cứu trong nước sẽ quyết định khả năng đưa thành tựu khoa học vào sản xuất.
Vì vậy, điểm khởi đầu không phải là nới lỏng mọi quy định, cũng không phải chờ công nghệ hoàn hảo mới hành động. Đó là xây dựng một hệ thống quản lý dựa trên đặc tính và mức độ rủi ro của từng sản phẩm, đồng thời đầu tư vào điều kiện để nông dân tiếp cận và sử dụng giống phù hợp. Khi chính sách nối được phòng thí nghiệm với ruộng đồng, thương mại hóa mới có thể tạo ra lợi ích thực chất.
