Chuẩn bị trước khi nguồn nước suy giảm
Hạn hán Đắk Lắk là nguy cơ thiếu mưa, suy giảm nguồn nước và ảnh hưởng đến sinh hoạt lẫn sản xuất trong mùa khô; kế hoạch ứng phó của tỉnh đặt ưu tiên bảo đảm nước cho người dân trước khi tình trạng thiếu nước lan rộng. UBND tỉnh vừa ban hành Kế hoạch số 451/KH-UBND về phòng, chống hạn hán, thiếu nước mùa khô 2026–2027. Động thái này cần được nhìn nhận như một bước chuẩn bị thiết yếu, không phải phản ứng chờ đến khi hồ cạn: dự báo El Niño có thể đạt cường độ rất mạnh từ tháng 10 đến tháng 12-2026 và kéo dài đến đầu mùa hè năm 2027. Lượng mưa năm 2026 có thể thấp hơn trung bình nhiều năm 20–40%, trong khi nhiệt độ cao hơn 1–2°C. Với nguy cơ hạn kéo dài, chuẩn bị sớm lịch tưới, nguồn cấp sinh hoạt và phương án chuyển đổi cây trồng sẽ quyết định mức độ thiệt hại.
Nguy cơ hiện hữu, tác động không chỉ trên đồng ruộng
Thiếu nước mùa khô có thể bắt đầu từ tháng 11-2026 và kéo dài đến tháng 5-2027 ở phía Tây tỉnh; phía Đông có thể chịu ảnh hưởng đến tháng 7 hoặc tháng 8-2027. Quy mô đáng lo: khoảng 42.000 hộ dân và 100.000 ha cây trồng có nguy cơ bị ảnh hưởng. Nguồn nước sinh hoạt đặc biệt dễ tổn thương ở vùng sâu, vùng xa và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số. Áp lực còn thể hiện trong các hồ chứa: trong 253 hồ do đơn vị thủy lợi của tỉnh quản lý, mới có 128 hồ đạt mực nước dâng bình thường, còn 19 hồ có dung tích dưới 50%. Vì vậy, kế hoạch không thể chỉ xoay quanh sản lượng nông nghiệp; nếu thiếu nước kéo dài, điều người dân cần trước tiên là nguồn nước sinh hoạt ổn định và thông tin rõ ràng về lịch cấp nước.
Ba kịch bản, một thứ tự ưu tiên
Ba kịch bản hạn hán của tỉnh gắn với mức suy giảm nguồn nước, từ tình huống còn đáp ứng cơ bản đến khủng hoảng trên diện rộng. Khi mưa hụt dưới 20%, tỉnh hướng tới bảo đảm đủ nhu cầu nước sinh hoạt, tổ chức sản xuất ở nơi có nguồn tưới và duy trì dung tích hồ cuối vụ không dưới 50%; tưới tiết kiệm, luân phiên và công khai lịch tưới là những việc cần làm ngay. Nếu mưa hụt 20–50% kéo dài, diện tích cây trồng hằng năm sẽ được điều chỉnh theo khả năng cấp nước, một số nơi cấp nước sinh hoạt luân phiên và vùng cuối kênh có thể chuyển từ lúa sang cây trồng ít phụ thuộc nước hơn. Ở kịch bản nghiêm trọng nhất, khi mưa hụt trên 50% kéo dài 3–5 tháng, nước sinh hoạt được ưu tiên tuyệt đối; tỉnh có thể dừng sản xuất cây hằng năm tại vùng thiếu nước để tập trung cứu cây lâu năm giá trị cao.
Thực thi mới là phép thử
Các phương án khẩn cấp như xe bồn chở nước, khoan giếng có kiểm soát và đề nghị hồ thủy điện xả bổ sung chỉ có tác dụng khi được kích hoạt đúng lúc, đúng nơi. Người dân cũng được khuyến cáo dùng giống ngắn ngày, không trồng mới hoặc tái canh cây lâu năm khi chưa chắc chắn về nguồn nước. Nếu hạn nặng, tỉnh dự kiến không gieo lúa ở vùng thiếu nước và xem xét thu hẹp hoặc dừng vụ hè thu 2027. Đây là lựa chọn khó, nhưng cố giữ toàn bộ diện tích sản xuất trong điều kiện thiếu nước có thể khiến thiệt hại lan rộng hơn. Tỉnh đã đề xuất Trung ương hỗ trợ hoàn thiện công trình thủy lợi, cấp nước sinh hoạt và hệ thống trữ, dẫn nước. Kết quả ứng phó El Niño sẽ phụ thuộc không chỉ vào ba kịch bản trên giấy, mà vào năng lực điều phối nước, hỗ trợ người dân chuyển đổi sản xuất và bảo vệ nguồn sinh hoạt suốt mùa khô.
Thông điệp cốt lõi của kế hoạch là rõ ràng: trong mùa khô 2026–2027, nước cho con người phải đứng trước nước cho sản xuất. Ba cấp độ ứng phó giúp Đắk Lắk có cơ sở điều chỉnh theo diễn biến mưa và hồ chứa, nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ được đo bằng việc người dân có nước dùng và thiệt hại cây trồng được hạn chế đến đâu.
