Sinh trắc học không thể là chìa khóa duy nhất
Giả mạo sinh trắc học là việc dùng hình ảnh, giọng nói, video hoặc dữ liệu can thiệp để đánh lừa hệ thống xác nhận danh tính, khiến giao dịch trái phép bị ghi nhận như thể do chính chủ thực hiện. Sáng 4/11, tại Quốc hội, đại biểu Phạm Trọng Nhân cảnh báo AI có thể giúp kẻ gian vượt qua các bước xác thực sinh trắc học trong định danh điện tử. Đây không còn là rủi ro giả định: tháng 6/2026, Công an tỉnh Thanh Hóa triệt phá đường dây mua bán gần 1.000 tài khoản ngân hàng có sử dụng hình ảnh, video giả mạo. Trong khi đó, đến ngày 2/10, ngành ngân hàng đã đối chiếu sinh trắc học cho hơn 175 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân. Quy mô triển khai lớn khiến một điểm yếu kỹ thuật có thể gây hậu quả rộng. Luật không nên đồng nhất sinh trắc học với an toàn tuyệt đối.
Rủi ro tăng lên vì khuôn mặt và giọng nói thường xuất hiện công khai trên mạng xã hội, tạo nguồn dữ liệu để kẻ gian thu thập và giả mạo. Khác mật khẩu có thể đổi hay thẻ bị mất có thể khóa, đặc điểm sinh trắc học không dễ thay thế. Đại biểu cũng lưu ý Việt Nam chưa hoàn toàn làm chủ các mô hình AI, trong khi kỹ thuật giả mạo ngày càng tinh vi. Vì vậy, xác thực sinh trắc học cần là một lớp trong hệ thống nhiều lớp, không phải chiếc chìa khóa duy nhất. Với giao dịch rủi ro cao, dự thảo nên quy định mức xác thực tối thiểu bắt buộc, kết hợp yếu tố sở hữu gắn với phần cứng như chip trên thẻ căn cước, thay vì chỉ dựa vào camera và OTP trên cùng một thiết bị.
Tranh chấp phải bắt đầu bằng trách nhiệm của bên xác thực
Khoảng trống đáng lo nhất không chỉ nằm ở cách hệ thống nhận diện, mà ở hậu quả pháp lý khi hệ thống nhận nhầm. Dự thảo quy định kết quả xác thực có giá trị xác nhận chủ thể giao dịch và có thể là nguồn chứng cứ, nhưng chưa làm rõ ai phải chứng minh khi người dân phủ nhận giao dịch hoặc báo danh tính bị sử dụng trái phép. Nếu kết quả máy móc được xem như bằng chứng mặc định, người bị hại có thể phải chống lại chính dữ liệu do hệ thống tạo ra. Đó là sự đảo ngược trách nhiệm không công bằng: tổ chức thiết kế, vận hành và cung cấp dịch vụ xác thực nắm quy trình, nhật ký và thông tin kỹ thuật; người dân thường không có khả năng tiếp cận chúng.
Luật nên ghi rõ rằng khi người dân kịp thời thông báo hoặc khiếu nại việc danh tính bị mạo danh, kết quả xác thực không tự động chứng minh họ đã thực hiện giao dịch. Khi ấy, cơ quan hoặc tổ chức thực hiện xác thực phải chứng minh quy trình tuân thủ đầy đủ yêu cầu chống giả mạo. Quy tắc này không miễn trách nhiệm cho người dùng khi có chứng cứ về hành vi của họ; nó buộc bên kiểm soát hệ thống giải trình cách hệ thống đi đến kết quả. Đây mới là trách nhiệm xác thực có ý nghĩa: không chỉ tuyên bố công nghệ an toàn, mà còn chịu trách nhiệm khi công nghệ bị qua mặt.
Bảo vệ người dân phải theo kịp công nghệ
Nghĩa vụ chứng minh có thể quyết định một người có phải gánh hậu quả từ giao dịch họ không thực hiện hay không. Người cao tuổi và người sống ở vùng sâu, vùng xa có thể gặp nhiều khó khăn khi phải tự chứng minh mình không thực hiện giao dịch được hệ thống ghi nhận là đã xác thực thành công. Người yếu thế cũng cần có phương thức xác thực thay thế với giá trị tương đương, để bảo vệ an toàn không đồng nghĩa với việc bị loại khỏi dịch vụ số. Một bộ luật đặt trọng tâm vào quyền lợi người dân phải bảo đảm cả cơ chế khiếu nại dễ tiếp cận lẫn trách nhiệm giải trình của tổ chức cung cấp dịch vụ.
Để quy định không tụt lại sau thủ đoạn mới, các hệ thống AI dùng trong xác thực cần được kiểm định độc lập định kỳ và kiểm định lại khi xuất hiện phương thức tấn công mới; kết quả tổng hợp cần được báo cáo cơ quan quản lý và công khai. Về dài hạn, đại biểu kiến nghị ưu tiên theo lộ trình sử dụng chip và thuật toán mật mã do Việt Nam làm chủ, đã qua kiểm định. Đây không phải lời hứa rằng công nghệ trong nước sẽ không có sai sót, mà là cách tăng năng lực kiểm soát, giám sát và sửa lỗi. Kết luận cần được đặt rõ trong luật: khi danh tính bị giả mạo, người dân không thể vừa là nạn nhân vừa mặc nhiên phải gánh nghĩa vụ chứng minh; bên xác thực phải chịu trách nhiệm giải trình về hệ thống mình vận hành.
