Tự nghiệm thu không có nghĩa là tự miễn trách nhiệm
Nghiệm thu PCCC là việc xác nhận công trình đã hoàn thành các hạng mục phòng cháy, chữa cháy theo thiết kế được thẩm định và đáp ứng điều kiện an toàn trước khi đưa vào sử dụng. Khi cơ quan nhà nước không còn kiểm tra, chấp thuận kết quả trước thời điểm vận hành, trách nhiệm chứng minh sự tuân thủ càng phải được phân định rành mạch.
Sáng 26/10, khi thẩm tra dự án luật sửa đổi liên quan đến phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại tán thành việc đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng đề nghị làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình và các bên liên quan. Đề xuất này nhắm đúng khoảng trống có thể nảy sinh khi công trình được đưa vào hoạt động sau khi chủ đầu tư tự nghiệm thu, không chờ cơ quan chuyên ngành kiểm tra và chấp thuận.
Ranh giới trách nhiệm phải theo suốt vòng đời công trình
Theo dự thảo do Chính phủ trình, chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình và chủ phương tiện giao thông có thể đưa tài sản vào sử dụng sau khi hoàn thành nghiệm thu PCCC mà không phải chờ cơ quan nhà nước chấp thuận. Thủ tục kiểm tra trước đó đã được Chính phủ bãi bỏ trong đợt cắt giảm thủ tục hành chính giữa năm 2026; dự thảo sửa luật nhằm đồng bộ với thay đổi này.
Nhưng cắt một bước thủ tục không thể đồng nghĩa với chuyển rủi ro sang người sử dụng. Chủ đầu tư phải tổ chức nghiệm thu, bảo đảm điều kiện an toàn và chịu trách nhiệm về kết quả; chủ sở hữu cần bảo đảm công trình được thi công, lắp đặt đúng thiết kế đã thẩm định. Người đứng đầu cơ sở cũng phải duy trì điều kiện an toàn trong quá trình vận hành. Trách nhiệm chủ đầu tư vì thế không kết thúc ở hồ sơ nghiệm thu: phải có căn cứ kiểm chứng và dấu vết rõ ràng để xác định sai sót thuộc khâu thiết kế, thi công, tư vấn hay quản lý sử dụng.
Ủy ban còn đề nghị quy định cụ thể tiêu chuẩn năng lực của đơn vị tư vấn nghiệm thu độc lập. Nếu tư vấn thiếu năng lực mà vẫn xác nhận đạt yêu cầu, việc quy trách nhiệm sau sự cố sẽ khó thuyết phục và khó bảo vệ quyền lợi người dân.
Hậu kiểm phải thực chất, không chỉ là thủ tục trên giấy
Bỏ kiểm tra phòng cháy trước khi công trình vận hành chỉ hợp lý nếu đi kèm hậu kiểm có trọng tâm. Cơ quan thẩm tra đề nghị tăng cường kiểm soát sau khi đưa công trình vào sử dụng, chia sẻ dữ liệu điện tử và phân loại theo mức độ nguy cơ cháy, nổ; công trình nguy cơ cao cần được kiểm tra định kỳ lẫn đột xuất. Đây là cách chuyển nguồn lực giám sát đến nơi hậu quả tiềm tàng lớn nhất, thay vì mặc nhiên tin vào bản tự nghiệm thu.
Lý do không thể xem nhẹ: các vụ cháy gây thiệt hại lớn thường gắn với cơ sở vi phạm kéo dài, tồn tại nhiều lỗi hoặc khó khắc phục. Người dân sống, làm việc trong công trình không thể tự đánh giá hệ thống báo cháy, thoát nạn hay chữa cháy có vận hành đúng chuẩn hay không. Hậu kiểm kịp thời và trách nhiệm được ghi rõ sẽ giúp phát hiện nguy cơ trước khi biến thành tai nạn, đồng thời tạo căn cứ xử lý khi có vi phạm.
Cơ quan chức năng cũng đang đề xuất nâng mức phạt tối đa trong lĩnh vực PCCC và cứu nạn, cứu hộ từ 50 triệu đồng lên 200 triệu đồng, cùng các biện pháp cưỡng chế đối với trường hợp không chấp hành. Chế tài mạnh hơn có thể tăng sức răn đe, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi việc kiểm tra và xác định đúng chủ thể vi phạm được thực hiện nghiêm.
An toàn cần đi trước quyền đưa công trình vào sử dụng
Với người dân, điều đáng quan tâm không phải là thủ tục đã được rút ngắn bao nhiêu, mà là công trình có thực sự an toàn và ai phải chịu trách nhiệm nếu điều kiện PCCC không đạt. Luật cần chỉ rõ nghĩa vụ của chủ đầu tư, chủ sở hữu, đơn vị tư vấn và người đứng đầu cơ sở; đồng thời đặt ra cơ chế lưu hồ sơ, hậu kiểm và xử lý vi phạm đủ rõ để không ai có thể đẩy trách nhiệm cho bên khác.
Quốc hội dự kiến thảo luận dự án luật tại hội trường ngày 5/11 và biểu quyết thông qua ngày 21/11. Đây là cơ hội để biến việc cắt giảm thủ tục thành cải cách có trách nhiệm, thay vì một khoảng trống giám sát. Khi công trình được tự nghiệm thu, nghĩa vụ bảo đảm an toàn công trình phải càng minh bạch; quyền đưa vào sử dụng chỉ nên đi cùng trách nhiệm có thể kiểm chứng và hậu kiểm đủ sức bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân.
