Lời hứa về một thế giới dư dả
Xã hội hậu khan hiếm là viễn cảnh trong đó năng lực sản xuất dồi dào giúp nhiều hàng hóa và dịch vụ trở nên dễ tiếp cận hơn, làm giảm vai trò của tiền nhưng không tự động xóa bỏ mọi giới hạn về tài nguyên hay phân phối. Trọng tâm trong dự báo Elon Musk AI không phải một thay đổi đã xảy ra, mà là niềm tin rằng tự động hóa có thể viết lại quan hệ giữa lao động, thu nhập và tiêu dùng. Trên mạng xã hội X, Musk viết rằng tiết kiệm cho tương lai xa là vô nghĩa; ngày 7/11, trong cuộc phỏng vấn với doanh nhân Ron Baron, ông nói AI siêu việt có thể đáp ứng dư thừa nhu cầu của nhân loại, kể cả chăm sóc y tế tiên tiến. Đó là một tầm nhìn táo bạo, nhưng khoảng cách giữa sản xuất nhiều hơn và một nền kinh tế không cần tiền vẫn rất lớn.
Khi máy móc làm nhiều hơn, tiền sẽ còn để làm gì?
Theo kịch bản Musk nêu ra, nhà máy tự động và lực lượng robot có thể hoạt động liên tục, tăng nguồn cung, giảm chi phí nhân công và kéo giá một số hàng hóa, dịch vụ xuống rất thấp. AI và robot cũng có thể phối hợp việc phức tạp: hệ thống trí tuệ nhân tạo lập kế hoạch, robot thực hiện phần việc vật lý. Nhưng sản xuất dồi dào không đồng nghĩa mọi thứ miễn phí: nguyên liệu, năng lượng, đất đai và quyền tiếp cận công nghệ vẫn là những giới hạn cần tính đến. Nếu máy móc đảm nhận phần lớn việc làm, câu hỏi không dừng ở chuyện con người kiếm thu nhập bằng cách nào. Ai sở hữu máy móc, ai nhận phần lợi ích và tiền còn phân bổ những nguồn lực khan hiếm ra sao cũng quan trọng không kém. Musk từng đề xuất thu nhập cao phổ quát, nhưng chưa đưa ra trong các phát biểu được trích dẫn một cơ chế cụ thể giải quyết những bài toán ấy.
Đủ đầy không tự tạo ra mục đích sống
Ngay cả nếu robot giảm gánh nặng lao động, một ngày rảnh rỗi hơn không tự nhiên trở thành một cuộc đời có ý nghĩa hơn. Sự dư dả vật chất có thể giúp con người bớt lo tiền nhà, hóa đơn, học phí hay chăm sóc sức khỏe; song con người vẫn cần tình thân, cảm giác được đóng góp và những điều đáng mong đợi. Tầm nhìn lạc quan chỉ đáng giá nếu thời gian được giải phóng trở thành thời gian sống tốt hơn. Nếu máy móc gánh phần lớn việc nặng nhọc, lợi ích thiết thực có thể là cơ hội chăm sóc cha mẹ, gần gũi con cái, đi đây đó và học điều mình yêu thích. Vì thế, câu hỏi về tương lai việc làm không chỉ là ai còn có công việc, mà còn là xã hội sẽ giúp con người tìm mục đích và kết nối thế nào khi nghề nghiệp không còn chiếm phần lớn đời sống.
Đừng biến dự báo thành lời khuyên tài chính hôm nay
Đây là điểm cần tỉnh táo nhất khi bàn về tương lai tiền bạc: lời dự báo của Musk chưa phải bằng chứng rằng tiền sắp mất giá trị hay tiết kiệm đã lỗi thời. Chuyên gia tài chính cá nhân và AI được hỏi trong một bài viết khác đều khuyên tiếp tục dành dụm cho tuổi nghỉ hưu, bởi viễn cảnh ấy có thể không thành hiện thực. Bởi vậy, người đang lo tiền nhà, tiền học và tuổi già không nên vội thay đổi kế hoạch chỉ vì một giả định công nghệ. Có thể AI và robot sẽ làm hàng hóa, dịch vụ rẻ hơn, nhưng thời điểm, mức độ và cách phân chia lợi ích vẫn chưa được xác lập. Phân biệt điều Musk hình dung với những hệ quả đã được kiểm chứng không phải bi quan; đó là cách giữ quyền chủ động trong hiện tại.
Kết luận: thịnh vượng cần đi cùng đời sống có ý nghĩa
Viễn cảnh của Musk đáng suy ngẫm vì nó buộc chúng ta hỏi xã hội sẽ ra sao khi lao động con người không còn là điều kiện để tạo ra phần lớn sản phẩm. Nhưng câu trả lời không chỉ nằm ở việc tiền có còn quan trọng hay không. Một xã hội thực sự tốt hơn phải vừa phân phối thành quả công nghệ rộng rãi, vừa giúp con người có thời gian, mục đích và sự gắn bó với nhau. Cho đến khi viễn cảnh ấy thành hiện thực và các cơ chế phân phối được làm rõ, tiền vẫn là công cụ thiết thực để bảo đảm sự ổn định và lựa chọn cá nhân. Sự đủ đầy không phải đích đến trọn vẹn nếu con người không biết sống vì điều gì; đó mới là phép thử sâu sắc hơn của xã hội hậu khan hiếm.
