Xã hội dư thừa: khi máy móc tạo ra nhiều hơn nhu cầu
Xã hội dư thừa là viễn cảnh trong đó AI và robot sản xuất đủ hàng hóa, cung cấp đủ dịch vụ với chi phí thấp đến mức nhu cầu vật chất cơ bản của con người không còn bị giới hạn bởi tiền bạc. Đây là tầm nhìn Elon Musk nhiều lần nêu ra, chứ chưa phải kết quả đã được chứng minh. Ngày 29/10, ông viết trên mạng xã hội X rằng tiết kiệm cho tương lai xa sẽ trở nên vô nghĩa khi kỷ nguyên dư dả nhờ siêu trí tuệ xuất hiện. Bình luận ấy được đưa ra để đáp lại một người dùng không quá lo lắng về những quyết định tài chính thiếu cân nhắc, nhưng gây chú ý vì đụng đến thói quen ai cũng được dạy: làm việc, dành dụm và chuẩn bị cho tuổi già. Theo Musk, AI, năng lượng và robot có thể đẩy năng suất lên mạnh, biến khan hiếm thành ngoại lệ. Sức hấp dẫn của dự báo nằm ở lời hứa giải phóng con người khỏi nỗi lo sinh tồn; điểm yếu là nó giả định công nghệ sẽ tiến bộ và thành quả được chia sẻ rộng rãi.
Hàng hóa rẻ hơn không tự động làm tiền biến mất
Trong kịch bản của Musk, nhà máy tự động và lực lượng lao động robot vận hành liên tục, nâng sản lượng trong khi giảm chi phí nhân sự. Khi nguồn cung tăng, giá hàng hóa và dịch vụ có thể giảm mạnh, thậm chí gần bằng không trong một số lĩnh vực. Ông còn nói ngày 7/11 rằng trí tuệ siêu việt có thể đáp ứng dư thừa nhu cầu, từ y tế tiên tiến đến mức thu nhập cao trên toàn cầu. Nhưng sản xuất dồi dào không trả lời được ai sở hữu máy móc, ai quyết định cách phân phối và ai được tiếp cận năng lượng, đất đai hay công nghệ. Vì thế, tương lai tiền bạc không chỉ phụ thuộc vào năng suất; nó còn phụ thuộc vào quyền lực và thiết chế. Musk từng nêu ý tưởng chính phủ phân bổ thu nhập để người dân vẫn mua được hàng hóa khi AI thay thế nhiều việc làm. Đó là một hướng giải quyết, không phải bảo đảm rằng mọi người sẽ cùng hưởng sự dư dả.
Tiết kiệm vẫn cần thiết, còn thu nhập tương lai là câu hỏi mở
Lời khuyên ngừng lo cho khoản dưỡng già nghe nhẹ nhõm, nhưng với người đang trả tiền nhà, hóa đơn và học phí, nó không phải kế hoạch tài chính. Bảy chuyên gia về tài chính cá nhân và AI được hỏi đều khuyến nghị tiếp tục tiết kiệm thay vì đặt cược vào dự báo chưa chắc chắn. Đây là phản ứng tỉnh táo: các hệ thống AI và robot có thể thay đổi việc làm, nhưng chưa có bằng chứng rằng chúng sẽ sớm xóa bỏ khan hiếm hoặc bảo đảm thu nhập cho tất cả. Thu nhập tương lai có thể đến từ việc làm mới, trợ cấp công, quyền sở hữu máy móc hoặc kết hợp nhiều cơ chế; lựa chọn nào sẽ thành hiện thực vẫn chưa rõ. Do đó, thông điệp hữu ích không phải “hãy tiêu hết tiền”, mà là nhìn nhận rằng việc làm và thu nhập có thể đổi khác, đồng thời giữ cho bản thân khả năng ứng phó trong hiện tại. Tiền vẫn là công cụ thiết yếu để sống ổn định và chủ động.
Nếu bớt phải kiếm sống, con người sẽ sống vì điều gì?
Nếu máy móc gánh phần lớn việc nặng nhọc và nhu cầu vật chất được đáp ứng, câu hỏi lớn nhất sẽ không còn là làm sao kiếm thêm, mà là dùng thời gian tự do vào đâu. Con người sinh ra không chỉ để làm việc, kiếm tiền, trả hóa đơn rồi chờ nghỉ hưu; có thể dành nhiều thời gian hơn cho cha mẹ, con cái, học tập, du lịch và những niềm vui bình dị. Đó là phần đáng suy nghĩ nhất trong tầm nhìn xã hội dư thừa: công nghệ chỉ có ý nghĩa nếu giúp con người sống phong phú hơn, chứ không phải khiến họ mất vai trò rồi để mặc họ tự tìm mục đích. Tuy nhiên, robot thông minh hơn hay dịch vụ rẻ hơn không tự tạo ra tình thân, cộng đồng hoặc cảm giác mình có ích. Những điều ấy cần được vun đắp. Dự báo của Musk vì vậy nên được xem như lời mời hình dung một tương lai khác, không phải phép màu đã đến. Tiền có thể bớt quan trọng; ý nghĩa sống vẫn cần con người tự lựa chọn.
