Tiền mất giá trị không đồng nghĩa mọi người đều dư dả
Xã hội dư dả là viễn cảnh trong đó AI và robot sản xuất đủ hàng hóa, dịch vụ với chi phí thấp đến mức nhu cầu thiết yếu không còn bị giới hạn bởi thu nhập như hiện nay. Trên mạng xã hội X, Elon Musk mới đây viết rằng tiết kiệm tiền cho tương lai xa là vô nghĩa; đầu năm nay, ông cũng trình bày tầm nhìn này trong cuộc trò chuyện với doanh nhân Peter Diamandis. Đây không chỉ là lời khuyên tài chính táo bạo. Nó dựa trên giả định rằng tự động hóa sẽ thay đổi cách nền kinh tế tạo ra sản phẩm, việc làm và thu nhập. Nhưng từ sản xuất nhiều hơn đến cuộc sống đủ đầy cho tất cả là một bước nhảy chưa được giải thích. Giá giảm có thể làm tiền kém quan trọng, song không tự bảo đảm mọi người đều tiếp cận được những thứ họ cần.
Máy móc có thể kéo giá xuống, nhưng ai nhận được thành quả?
Lập luận của Musk có sức hấp dẫn vì nó mô tả một chuỗi thay đổi dễ hình dung: nhà máy tự động và robot làm việc liên tục, sản lượng tăng, chi phí nhân lực giảm, còn hàng hóa và dịch vụ rẻ đi. Theo ông, trong một số lĩnh vực, giá có thể tiệm cận mức 0; khi ấy mối liên hệ quen thuộc giữa việc làm, thu nhập và tiêu dùng sẽ biến đổi. Tuy nhiên, giá thấp không giống với quyền tiếp cận bình đẳng. Ai sở hữu robot, nhà máy và hệ thống AI? Lợi ích từ năng suất sẽ được chia cho người lao động bị thay thế, hay chủ yếu thuộc về người kiểm soát công nghệ? Chính Musk cũng đề xuất chính phủ bảo đảm thu nhập cho người dân khi AI làm nhiều việc truyền thống biến mất. Đề xuất ấy thừa nhận rằng sản xuất dồi dào không đủ nếu người dân không có cách nhận phần lợi ích.
Bill Gates cũng từng hình dung AI tạo ra của cải thực sự dư thừa, với robot có thể xây nhà, trồng trọt và thực hiện phẫu thuật. Nhưng năng lực sản xuất là một chuyện; quyền phân phối nhà ở, chăm sóc sức khỏe và dịch vụ lại là chuyện khác. Nếu những nguồn lực quan trọng vẫn khan hiếm hoặc nằm trong tay số ít, tiền bạc có thể tiếp tục quyết định ai được lựa chọn và ai phải chờ đợi.
Tích lũy tài sản vẫn là cách phòng thân ở hiện tại
Viễn cảnh ấy khiến người ta tự hỏi liệu tích lũy tài sản và tiết kiệm cho tuổi già có còn cần thiết. Nếu robot làm gần như mọi việc trong khoảng 50–70 năm nữa, như một kịch bản được hình dung, nhiều người có thể không còn dành cả đời cho hóa đơn, công việc và khoản dưỡng già. Họ có thể nhìn lại những năm tháng tiết kiệm để mua nhà mà tiếc vì đã không dành thêm thời gian cho gia đình, sở thích hay du lịch. Nhưng đó là suy ngẫm về một tương lai xa, không phải căn cứ để từ bỏ kế hoạch tài chính hôm nay. Nguồn tư liệu cũng nhấn mạnh mọi người vẫn nên tiết kiệm cho tuổi nghỉ hưu, bởi dự báo của Musk có thể không thành hiện thực. Với những ai đang lo tiền nhà, học phí hay chăm sóc người thân, lời khuyên rằng tiền sẽ sớm mất ý nghĩa không giải quyết được nhu cầu trước mắt.
Khi tiền bớt quan trọng, con người sẽ sống vì điều gì?
Câu hỏi sâu hơn không phải chỉ là tương lai tiền bạc sẽ ra sao, mà là con người sẽ làm gì khi công việc không còn chiếm phần lớn đời sống. Nếu máy móc gánh vác công việc nặng nhọc, thời gian được giải phóng có thể giúp mỗi người chăm sóc cha mẹ, gần gũi con cái, học điều mình thích và theo đuổi những niềm vui bình dị. Đó là triển vọng đáng mong đợi, nhưng không tự xuất hiện chỉ vì hàng hóa rẻ hơn. Con người vẫn cần quan hệ, mục đích và cảm giác đóng góp; một đời sống không phải lo sinh kế chưa chắc đã là đời sống có ý nghĩa nếu thiếu những điều ấy. Musk đặt ra một viễn cảnh đủ lớn để khiến ta xem lại niềm tin rằng phải làm việc và tích lũy mới có thể an toàn. Dù vậy, dự báo công nghệ không thể thay thế câu trả lời về cách phân phối của cải hay cách mỗi người tìm thấy lý do để thức dậy mỗi ngày.
Vì thế, nên xem viễn cảnh xã hội dư dả như một lời mời tranh luận, không phải giấy phép tiêu hết tiền tiết kiệm. AI và robot có thể làm thay đổi sâu sắc giá cả, việc làm và cách kiếm sống; còn việc thành quả có đến với số đông hay không phụ thuộc vào lựa chọn xã hội. Cho đến khi những câu hỏi ấy có lời giải, tiết kiệm vẫn là công cụ thiết thực, còn ý nghĩa sống vẫn cần được xây dựng bằng những điều vượt ngoài tiền bạc.
