ASEAN không nên bị nhìn như một bàn cờ
Vai trò trung tâm ASEAN là khả năng các nước Đông Nam Á cùng xác lập ưu tiên, duy trì đối thoại và định hình hợp tác khu vực thay vì để các cường quốc quyết định thay mình. Bởi vậy, xem ASEAN như đấu trường cạnh tranh giữa các nước lớn là cách nhìn bỏ qua tiếng nói và lợi ích riêng của khu vực. Bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49, diễn ra tại Philippines từ ngày 15 đến 17/11, chuyên gia Indonesia Mochamad Alvin Dwiana Qobulsyah phản biện lối khắc họa đó. Ông là giảng viên quan hệ quốc tế tại Đại học BINUS ở Jakarta, đồng thời sáng lập và điều hành một đơn vị nghiên cứu, truyền thông về Đông Nam Á. Theo ông, báo chí cần nhìn xa hơn các cuộc gặp cấp cao và đánh giá tiến triển cụ thể trong những vấn đề khu vực. Câu hỏi đáng đặt ra không chỉ là lãnh đạo tuyên bố điều gì, mà là điều gì thực sự thay đổi với người dân.

Giữ vai trò trung tâm bằng chương trình nghị sự của chính mình
Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49, việc tái khẳng định vai trò trung tâm được xem là ưu tiên trọng tâm trong bối cảnh địa chính trị Đông Nam Á biến động, cùng những thách thức về an ninh, kinh tế và chuỗi cung ứng. Các cơ chế tiểu đa phương như SQUAD, Quad và AUKUS làm dấy lên lo ngại rằng ASEAN có thể bị đẩy ra ngoài kiến trúc an ninh khu vực. Nhưng lựa chọn không nhất thiết là khước từ mọi cơ chế bên ngoài hay chấp nhận để chúng lấn át ASEAN. Phối hợp trên những lợi ích chung có thể bổ sung nguồn lực và năng lực ứng phó; điều kiện là ASEAN phải giữ quyền xác định mục tiêu và nguyên tắc hợp tác. Tuyên bố chính trị chỉ có giá trị khi tạo ra tiến triển về hòa bình, kết nối và thịnh vượng, thay vì che lấp bất đồng bằng những lời khẳng định đoàn kết.
Từ kết nối đến năng lực tự cường
Các đề xuất của Việt Nam tại hội nghị cho thấy ASEAN có thể chủ động định hình tương lai bằng những việc cụ thể. Tại phiên họp toàn thể ngày 15/11, Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu ba định hướng hợp tác, trong đó có củng cố lòng tin, thúc đẩy đối thoại và tuân thủ luật pháp quốc tế. Một đề xuất khác là xây dựng danh mục ưu tiên hạ tầng chiến lược đến năm 2040, tập trung vào giao thông xuyên biên giới, logistics, lưới điện và hạ tầng số; đồng thời hài hòa tiêu chuẩn, tài chính và quy trình triển khai giữa các nước. Đây là hướng đi đáng chú ý: liên kết thực chất giúp giảm tình trạng kết nối rời rạc, còn năng lực tự cường ASEAN đòi hỏi khu vực tự xây dựng nền tảng để ứng phó cú sốc và nắm bắt cơ hội, thay vì chỉ dựa vào sáng kiến từ bên ngoài.

Thước đo cuối cùng là lợi ích của người dân
Tự chủ khu vực sẽ khó thuyết phục nếu lợi ích chỉ dừng ở cấp chính phủ. Định hướng xây dựng cộng đồng gắn kết, bền vững bao gồm phát triển nhân lực chất lượng cao, nâng kỹ năng số, thúc đẩy dịch chuyển lao động và bảo đảm an sinh xã hội. Cùng với hợp tác kinh tế số và kết nối năng lượng, những ưu tiên ấy có thể tác động trực tiếp đến cơ hội việc làm, khả năng tiếp cận công nghệ và độ an toàn của sinh kế. Đây cũng là cách trả lời thuyết phục nhất trước cạnh tranh cường quốc: cho thấy ASEAN không chỉ giữ chỗ trong các cuộc họp, mà tạo ra kết quả người dân cảm nhận được. Hội nghị diễn ra từ ngày 15 đến 17/11, nhưng bài kiểm tra sẽ tiếp tục sau đó, qua việc các nước biến cam kết về kết nối, an ninh và phát triển bao trùm thành hành động. Muốn giữ vai trò trung tâm, ASEAN phải đặt ưu tiên khu vực lên trước sức ép chọn phe.







