Tự cường bắt đầu từ những vấn đề chung
Tự cường ASEAN là khả năng các nước Đông Nam Á phối hợp trước những cú sốc chung, duy trì ổn định và chuyển hợp tác khu vực thành lợi ích cụ thể cho người dân. Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 diễn ra tại Manila từ ngày 15 đến 17/11, trong lúc khu vực đối mặt với bất ổn năng lượng, cạnh tranh địa chính trị và sức ép môi trường. Đây không nên là cuộc họp chỉ tạo thêm tuyên bố; giá trị của nó nằm ở việc các thành viên có thống nhất được cách hành động hay không.
Xung đột tại Iran và biến động ở Trung Đông làm an ninh năng lượng thành ưu tiên cấp thiết, bởi gián đoạn nguồn cung có thể ảnh hưởng tới thị trường và nền kinh tế Đông Nam Á. AI cũng đòi hỏi hợp tác: chia sẻ kinh nghiệm và mở rộng ứng dụng có thể giúp thu hẹp khoảng cách công nghệ giữa các thành viên. Còn khói mù xuyên biên giới nhắc rằng ô nhiễm không dừng ở đường biên quốc gia. Những hồ sơ này cho thấy tự cường không phải khẩu hiệu về sức mạnh; đó là năng lực phối hợp đủ nhanh để giảm tổn thất trong đời sống thường ngày.

Đoàn kết phải được đo bằng kết quả
Việt Nam tham dự với thông điệp rõ ràng: đóng góp chủ động vào các vấn đề chung và hướng hợp tác đến hiệu quả thực tế. Từ ngày 14 đến 17/11, Thủ tướng Lê Minh Hưng dẫn đầu đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam dự hội nghị và các cuộc họp liên quan tại Manila theo lời mời của Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. Việt Nam tiếp tục phối hợp với Philippines và các thành viên về liên kết kinh tế, kết nối hạ tầng, chuyển đổi số và xanh, an ninh năng lượng, an ninh lương thực; Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 cũng tạo thêm không gian đối thoại.
Đây là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng thước đo sau cùng không phải số sáng kiến được nêu ra. Đó là việc hợp tác có giúp người dân tiếp cận công nghệ, giảm tác động của khủng hoảng nguồn cung hay được cảnh báo sớm hơn trước khói mù hay không. Chuyên gia Indonesia Mochamad Alvin Dwiana Qobulsyah đặt đúng câu hỏi: “Câu hỏi thực sự không chỉ là các nhà lãnh đạo công bố điều gì, mà là những gì thực sự thay đổi đối với người dân Đông Nam Á”. Đoàn kết ASEAN chỉ có sức thuyết phục khi người dân nhận thấy kết quả.

ASEAN không nên bị xem là đấu trường của nước lớn
Cạnh tranh chiến lược Mỹ–Trung và sự xuất hiện của các cơ chế tiểu đa phương như Quad, AUKUS và SQUAD làm dấy lên lo ngại rằng ASEAN có thể bị đẩy ra bên lề cấu trúc an ninh khu vực. Nhưng nhìn khối chỉ qua lăng kính cạnh tranh giữa các cường quốc là bỏ qua các ưu tiên và lựa chọn của chính Đông Nam Á. Chuyên gia Indonesia Mochamad Alvin Dwiana Qobulsyah phản bác cách khắc họa ấy, cho rằng ASEAN quá thường xuyên bị mô tả như đấu trường của nước lớn thay vì một khu vực có chương trình nghị sự riêng.
Vai trò trung tâm ASEAN không đồng nghĩa với việc khối đứng ngoài mọi sáng kiến khác. Điều cốt yếu là duy trì các diễn đàn do ASEAN dẫn dắt, để thành viên tiếp tục đối thoại với đối tác lớn và đưa những mối quan tâm của khu vực vào chương trình nghị sự. Các cơ chế bên ngoài có thể bổ sung nguồn lực, nhưng không thể thay thế tiếng nói chung của ASEAN. Trong bối cảnh địa chính trị đổi thay, trung tâm không phải danh xưng được giữ bằng nghi thức; đó là vị thế phải được chứng minh bằng khả năng triệu tập, định hình đối thoại và theo đuổi ưu tiên của chính mình.

Từ tuyên bố đến năng lực hành động
Đoàn kết ASEAN đã được tái khẳng định tại Hội nghị Cấp cao lần thứ 48, cùng với cam kết củng cố cấu trúc khu vực dựa trên luật lệ. Nhưng những bất đồng và khủng hoảng kéo dài sẽ thử thách cam kết ấy. Với Myanmar, ASEAN tiếp tục thúc đẩy thực hiện Đồng thuận 5 điểm nhằm chấm dứt bạo lực và mở đường cho đối thoại chính trị; tại Biển Đông, khối tiếp tục đàm phán với Trung Quốc về Bộ Quy tắc ứng xử. Đây là những tiến trình khó, đòi hỏi kiên trì và đồng thuận, không thể giải quyết bằng một hội nghị.
Manila vì thế cần được đánh giá bằng bước tiếp theo: phối hợp chính sách năng lượng, hợp tác công nghệ bao trùm hơn, ứng phó môi trường xuyên biên giới và duy trì đối thoại trên các hồ sơ an ninh. Nếu các nước biến ưu tiên thành việc làm có thể kiểm chứng, tự cường sẽ trở thành năng lực thật và vai trò trung tâm ASEAN sẽ có nền tảng vững hơn. Nếu không, những tuyên bố về đoàn kết sẽ khó thuyết phục giữa một môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.







