Từ quy mô thị trường đến năng lực thích ứng
Chuỗi cung ứng ASEAN là mạng lưới kết nối doanh nghiệp, nhà máy và hoạt động thương mại giữa các nước thành viên để tạo ra, luân chuyển sản phẩm và giá trị trong khu vực. Muốn giữ lại phần giá trị lớn hơn, ASEAN cần chuyển từ vai trò điểm đến sản xuất sang chủ động xây năng lực công nghệ, nhà cung ứng và liên kết nội khối.
Đó là bài toán được đặt ra tại phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 ngày 27/10. Phó chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Công Vinh nhấn mạnh AI là một động lực của giai đoạn phát triển mới, khi công nghệ và bất định kinh tế đang tái tổ chức các chuỗi giá trị.
Quy mô lớn chưa đủ bảo đảm sức chống chịu. ASEAN có thị trường gần 700 triệu dân, nhưng thương mại nội khối chỉ chiếm khoảng 22%; mức tham gia chuỗi giá trị khu vực bằng khoảng một phần ba tổng mức tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của khối, so với khoảng 70% tại EU. Khoảng cách này cho thấy khu vực vẫn phụ thuộc đáng kể vào mạng lưới sản xuất bên ngoài. Trong bối cảnh biến động thương mại trở thành rủi ro thường trực, khả năng phối hợp và thích ứng quan trọng hơn việc chỉ thu hút thêm nhà máy.
AI phải nâng năng lực sản xuất, không dừng ở khẩu hiệu
Công nghệ chỉ giúp ASEAN đi lên trong chuỗi giá trị toàn cầu nếu được đưa vào quy trình, kỹ năng và sản phẩm cụ thể. Với doanh nghiệp, ứng dụng AI có thể chuyên môn hóa sản xuất, giảm thất thoát tài nguyên, tập trung vào sản phẩm có thế mạnh và cải thiện năng lực thiết kế. Số hóa kinh nghiệm của kỹ sư lâu năm còn giúp chuyển giao tri thức, hỗ trợ vận hành nhà máy hiệu quả hơn. Đây là lợi ích thiết thực: doanh nghiệp tiết kiệm nguồn lực và duy trì chất lượng ổn định, thay vì chỉ cạnh tranh bằng sản lượng.
Nhưng AI không tự tạo ra lợi thế nếu thiếu nhân lực kỹ thuật, dữ liệu phù hợp và khả năng hấp thụ công nghệ. Báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo đến năm 2030, khoảng 39% kỹ năng hiện có của người lao động sẽ thay đổi hoặc trở nên lạc hậu. Vì vậy, đầu tư vào đào tạo và năng lực số phải song hành với tự động hóa. ASEAN cũng cần kết nối dữ liệu, vốn, công nghệ và nhân lực qua biên giới để doanh nghiệp, nhất là nhà cung ứng nhỏ, có thể tiếp cận tri thức và thị trường rộng hơn.
Liên kết sản xuất để mỗi nước bổ trợ cho nhau
ASEAN không cần mỗi nước tự xây toàn bộ chuỗi sản xuất. Hướng đi thực tế hơn là phân công công đoạn theo lợi thế, rồi kết nối chúng thành mạng lưới khu vực: một nước có thể mạnh về linh kiện, nước khác về lắp ráp, nghiên cứu hoặc dịch vụ kỹ thuật. Trong ngành bán dẫn, các nền kinh tế có thể kết nối năng lực để hình thành chuỗi sản xuất chung thay vì phát triển riêng lẻ.
Đề xuất xây dựng các cụm công nghiệp xuyên biên giới trong điện tử, bán dẫn, ô tô và năng lượng sạch đi đúng hướng nếu gắn sản xuất với nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ. Bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền, Giám đốc điều hành toàn quốc của ADB tại Việt Nam, nhận định lợi thế riêng của từng nước chỉ trở thành sức cạnh tranh chung khi đi cùng khả năng bổ trợ và liên kết sản xuất. Tuy nhiên, chênh lệch thu nhập và nhu cầu tiêu dùng giữa các thành viên khiến hàng hóa không phải lúc nào cũng phù hợp với thị trường trong khu vực. Liên kết vì thế cần dựa trên nhu cầu thực tế, không chỉ trên danh sách dự án.
Doanh nghiệp nội địa và thủ tục thông suốt là phép thử
Muốn giữ lại giá trị, ASEAN phải giúp doanh nghiệp nội địa bước vào những công đoạn có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn. Tại phiên thảo luận, đại diện Bộ Công Thương đề xuất chương trình quốc gia phát triển nhà cung ứng, hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu về kỹ thuật, chất lượng, quản trị và năng lực cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Hỗ trợ này nên gắn với năng lực thiết kế và phát triển sản phẩm, thay vì chỉ khuyến khích mở rộng sản lượng.
Cùng với năng lực doanh nghiệp, rào cản thương mại cần được xử lý đến tận khâu vận hành. ASEAN cần đơn giản hóa thủ tục hải quan, tăng sử dụng chứng từ điện tử, hài hòa tiêu chuẩn và chứng nhận, đồng thời làm rõ quy tắc xuất xứ để tránh gánh nặng tuân thủ chồng chéo. Xóa bỏ thuế quan thôi chưa đủ nếu hàng hóa vẫn mắc kẹt bởi thủ tục, khác biệt tiêu chuẩn và thiếu minh bạch. Kết luận rất rõ: công nghệ tạo cơ hội, nhưng doanh nghiệp nội địa đủ sức tham gia và liên kết khu vực thông suốt mới quyết định ASEAN giữ lại được bao nhiêu giá trị.
