Công nghệ hứa hẹn, nhưng ứng dụng mới là phép thử
Chỉnh sửa gen là phương pháp tạo ra những thay đổi chính xác, có chủ đích trong hệ gen của sinh vật nhằm bổ sung hoặc điều chỉnh đặc tính mà không nhất thiết đưa DNA ngoại lai vào sản phẩm. Vì vậy, công nghệ này có thể mở rộng lựa chọn cho nhà chọn giống, nhưng giá trị của nó phải được chứng minh trên đồng ruộng và trong chuỗi cung ứng, không chỉ trong phòng thí nghiệm. Ngày 3/11/2026, tại Quy Nhơn, Vụ Khoa học Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành cùng Viện Sinh học tổ chức hội thảo về ứng dụng chỉnh sửa gen trong cây trồng, thủy sản và đối thoại về khung pháp lý tại Việt Nam. Sự kiện đặt đúng trọng tâm: làm sao biến tiến bộ khoa học thành giống cây trồng hữu ích, an toàn và có đường đi rõ ràng đến người sản xuất.

Dư địa lớn không đồng nghĩa với con đường đã thông
Việt Nam không bắt đầu từ con số không trong phát triển cây trồng công nghệ sinh học. Ngô biến đổi gen đã được canh tác thương mại từ năm 2015; đến năm 2024, diện tích lũy kế vượt 1,3 triệu héc-ta, và diện tích gieo trồng loại ngô này được ước tính chiếm gần một nửa tổng diện tích ngô cả nước. Kinh nghiệm đó cho thấy công nghệ có thể đi vào sản xuất khi đáp ứng nhu cầu thực tế, nhưng cũng không nên xem thành công ở một cây trồng là bảo đảm tự động cho mọi sản phẩm mới. Với chỉnh sửa gen, các mục tiêu tiềm năng gồm tăng khả năng kháng bệnh, chịu hạn, mặn và nhiệt độ cao, đồng thời cải thiện năng suất, dinh dưỡng, thời gian bảo quản và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Những lợi ích ấy có ý nghĩa trực tiếp với nông dân và người tiêu dùng, song cần được kiểm chứng theo từng giống, điều kiện canh tác và đặc tính sản phẩm.

Khoảng trống nằm ở các bước sau nghiên cứu
Điểm nghẽn đáng chú ý không chỉ là năng lực nghiên cứu mà còn là sự rõ ràng của quy trình sau khi có kết quả. Khung pháp luật về đa dạng sinh học đã bước đầu cho phép tổ chức, cá nhân tự xác định sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai và báo cáo với cơ quan quản lý. Tuy nhiên, hướng dẫn cho các bước khảo nghiệm, công nhận và đưa giống vào lưu hành vẫn cần được làm rõ trong pháp luật chuyên ngành. Từ năm 2026, cây trồng chỉnh sửa gen được phân biệt và áp dụng cơ chế quản lý riêng so với cây trồng biến đổi gen, tạo nền tảng thuận lợi hơn cho nghiên cứu và phát triển. Đây là bước tiến đáng kể, nhưng quy định chỉ có tác dụng khi nhà nghiên cứu và doanh nghiệp biết rõ cần nộp gì, cơ quan nào đánh giá, thời hạn ra sao và tiêu chí an toàn nào được áp dụng.

Đối thoại phải dẫn tới tiêu chí và trách nhiệm cụ thể
Hội thảo quy tụ hơn 100 đại biểu từ cơ quan quản lý, giới khoa học, viện trường, doanh nghiệp và các tổ chức trong nước, quốc tế để trao đổi về tiến bộ công nghệ, kinh nghiệm quản lý và hướng hoàn thiện chính sách. Giá trị của cuộc gặp không nên dừng ở việc ghi nhận tiềm năng. Điều cần tiếp tục làm rõ là cách đánh giá rủi ro dựa trên đặc tính sản phẩm, cách phân biệt sản phẩm không có DNA ngoại lai với sản phẩm biến đổi gen, và trách nhiệm giám sát sau khi giống được đưa vào thực tiễn. Một cơ chế quản lý dựa trên khoa học, tương xứng với rủi ro và có thể dự đoán sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu với thương mại hóa. Đồng thời, minh bạch thông tin và đánh giá an toàn nghiêm túc là điều kiện để người trồng, người tiêu dùng và thị trường có cơ sở tin tưởng. Công nghệ sinh học nông nghiệp chỉ tạo ra giá trị bền vững khi hiệu quả, an toàn và trách nhiệm cùng được đặt lên bàn.
Kết luận, Việt Nam có dư địa để phát triển chỉnh sửa gen trong chọn tạo giống cây trồng, và kinh nghiệm với ngô biến đổi gen cho thấy ứng dụng công nghệ có thể đem lại lợi ích sản xuất cụ thể. Nhưng tiềm năng không tự chuyển thành mùa vụ tốt hơn. Bước tiếp theo phải là hướng dẫn đủ rõ cho khảo nghiệm, công nhận và lưu hành, cùng các tiêu chí an toàn minh bạch. Khi những câu hỏi đó được giải đáp, đổi mới mới có thể rời phòng thí nghiệm để phục vụ nông nghiệp một cách có trách nhiệm.






