Từ chỉnh sửa gen đến giống cây chống chịu tốt hơn
Chỉnh sửa gen là phương pháp tạo ra những thay đổi chính xác, có chủ đích trong hệ gen của sinh vật để phát triển đặc tính mong muốn, chẳng hạn khả năng kháng bệnh hoặc chịu hạn, mặn và nhiệt độ cao. Đây không phải lời giải tức thời cho mọi rủi ro nông nghiệp, nhưng là hướng đáng chú ý để cải tiến giống cây trồng trước sức ép khí hậu.
Ngày 3/11/2026, Vụ Khoa học và Công nghệ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành cùng Viện Sinh học tổ chức hội thảo về ứng dụng chỉnh sửa gen trong cây trồng, thủy sản và khung pháp lý tại Việt Nam. Tại đây, CRISPR/Cas được nhìn nhận là một công cụ có thể hỗ trợ tạo giống nhanh và có mục tiêu hơn. Giá trị của công nghệ sẽ nằm ở việc giải quyết vấn đề cụ thể trên đồng ruộng, chứ không phải ở bản thân kỹ thuật mới.
Biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu sản xuất bền vững khiến việc cải thiện sức chống chịu trở nên cấp thiết. Nếu được chọn lọc theo nhu cầu từng vùng, cây trồng công nghệ sinh học có thể giúp nông dân giảm rủi ro mất mùa, đồng thời góp phần xây dựng nền nông nghiệp thích ứng khí hậu.
Giá trị cần đo bằng năng suất và lợi ích trên ruộng
Tiềm năng của công nghệ sinh học không dừng ở khả năng chịu điều kiện bất lợi. Các tính trạng được quan tâm còn gồm năng suất, chất lượng dinh dưỡng, thời gian bảo quản và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Những cải thiện này có thể tạo lợi ích nối tiếp: cây ít tổn thất hơn, nông sản giữ chất lượng lâu hơn và người sản xuất có thêm lựa chọn trước sâu bệnh.
Quy mô ứng dụng toàn cầu cho thấy đây không còn là lĩnh vực bên lề: diện tích canh tác cây trồng ứng dụng công nghệ sinh học đạt khoảng 287 triệu ha trong năm 2024. Dù vậy, con số toàn cầu không tự chứng minh một giống cụ thể phù hợp với điều kiện Việt Nam. Hiệu quả phải được kiểm nghiệm theo mùa vụ, vùng sinh thái và nhu cầu thị trường.
Một ví dụ trong nước được nêu tại hội thảo ngày 10/11: giai đoạn 2016–2025, năng suất ngô biến đổi gen tăng 15,2–30% so với giống truyền thống; việc ứng dụng cũng giúp giảm lượng thuốc trừ cỏ và thuốc trừ sâu, tiết kiệm công lao động và hạn chế nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trên hạt ngô. Đây là bằng chứng về lợi ích có thể đo lường, nhưng không nên đánh đồng ngô biến đổi gen với mọi sản phẩm chỉnh sửa gen: mỗi giống cần được đánh giá riêng.
Luật rõ ràng mới đưa nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm
Điểm nghẽn hiện nay không chỉ là năng lực nghiên cứu. Việt Nam đã có bước tiến khi thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, nhưng các chuyên gia cho rằng hướng dẫn về công nhận và lưu hành giống vẫn cần cụ thể hơn. Nếu doanh nghiệp và nhà khoa học không biết hồ sơ, quy trình khảo nghiệm và tiêu chí phê duyệt được áp dụng ra sao, tiềm năng công nghệ khó chuyển thành sản phẩm cho nông dân.
Một hội thảo khác diễn ra tại Hà Nội chiều 10/11, do Vụ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức, tập trung vào xu hướng cây trồng công nghệ sinh học và định hướng phát triển trong nước. Các ý kiến đề nghị làm rõ cơ chế công nhận, lưu hành giống chỉnh sửa gen, trong đó có lúa và những cây trồng khác; việc sửa đổi Luật Trồng trọt được xem là dịp để xử lý khoảng trống hướng dẫn.
Bước tiếp theo cần kết nối quản lý rủi ro với con đường thương mại hóa có thể dự đoán được: tiêu chí khoa học rõ, quy trình minh bạch và trách nhiệm giám sát sau khi giống được đưa vào sử dụng. Đối thoại giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp có thể giúp xác định ưu tiên, nhưng kết quả phải được cụ thể hóa thành quy định và hướng dẫn thực thi.
Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi đến đúng nơi, đúng nhu cầu
Chỉnh sửa gen có thể mở rộng bộ công cụ để tạo giống cây năng suất cao, chất lượng tốt và thích ứng với khô hạn, xâm nhập mặn hay nhiệt độ cao. Nhưng đây không phải lựa chọn thay thế cho khảo nghiệm tại địa phương, quản lý đất nước, hay các biện pháp canh tác phù hợp. Muốn tăng giá trị nông sản, đặc tính mới phải đáp ứng điều người trồng cần và thị trường chấp nhận.
Vì vậy, chính sách không nên chỉ đặt trọng tâm vào cho phép hay không cho phép. Cần quy định rõ cách đánh giá, công nhận và lưu hành, đồng thời bảo đảm triển khai an toàn, có trách nhiệm. Khi hành lang pháp lý minh bạch đi cùng thử nghiệm thực tế, chỉnh sửa gen mới có cơ hội góp phần vào nền nông nghiệp thích ứng khí hậu—thay vì dừng lại ở lời hứa khoa học.
