Kỹ năng sinh tồn cần được học bằng thực hành
Kỹ năng sinh tồn trong trường học là những kiến thức và thao tác giúp học sinh nhận biết nguy cơ, tự bảo vệ, tìm lối thoát và gọi trợ giúp khi gặp cháy nổ hoặc tai nạn dưới nước. Đây không nên là bài học chỉ nằm trên giấy: trẻ cần được tập luyện phù hợp với độ tuổi, trong điều kiện có người hướng dẫn.
Các buổi tuyên truyền tại trường đang kết hợp phổ biến kiến thức với hướng dẫn trực quan và trải nghiệm. Ở Trường THCS Đông Thọ, cán bộ chuyên môn hướng dẫn nhận diện nguy cơ cháy nổ, xử lý khi có cháy, thoát nạn an toàn và báo cho lực lượng chức năng; nội dung được điều chỉnh để học sinh dễ tiếp nhận. Giá trị của cách làm này nằm ở việc biến phản ứng khẩn cấp thành những bước các em có thể nhớ và thực hiện.
Một buổi ngoại khóa tại Sơn Hà cho học sinh quan sát, thực hành dùng khăn hoặc chăn ướt xử lý đám cháy giả định từ bình gas và dùng bình chữa cháy với đám cháy xăng dầu dưới sự giám sát chuyên môn. Các em cũng được nhắc hô hoán, gọi 114 và ưu tiên thoát nạn. Những thao tác như vậy làm cho kỹ năng PCCC học sinh gần với tình huống thật hơn, nhưng vẫn đặt an toàn lên trước.
PCCC và cứu nạn cứu hộ: tập cả thoát hiểm lẫn ứng phó
Một chương trình tại Trường THPT Phạm Thái Bường có hơn 1.200 cán bộ, giáo viên và học sinh tham gia, kết hợp phổ biến kiến thức với các phần trải nghiệm thực hành. Người tham dự được hướng dẫn sử dụng lăng, vòi và bình chữa cháy, đồng thời tìm hiểu nguyên nhân cháy nổ, cách phòng ngừa và xác định lối thoát. Quy mô đông cho thấy hoạt động có thể tiếp cận cả cộng đồng trường học, thay vì giới hạn trong một nhóm nhỏ.
Nội dung cứu nạn cứu hộ mở rộng bài học từ dập lửa sang bảo vệ người gặp nạn: học sinh thực hành cứu người từ trên cao bằng đệm hơi và dây tự cứu, đồng thời tập di chuyển, thoát hiểm trong môi trường có khói, khí độc. Đây là phần cần thiết, bởi biết dùng bình chữa cháy không đồng nghĩa với biết khi nào phải rời khỏi nơi nguy hiểm. Tập huấn nên củng cố ranh giới đó: hành động đúng còn bao gồm không mạo hiểm vượt quá khả năng.
Các hoạt động trải nghiệm được tổ chức ở nhiều cấp học. Trường Tiểu học Quảng Hưng có 851 giáo viên và học sinh tham gia chương trình về PCCC, cứu nạn cứu hộ và phòng chống đuối nước; học sinh THCS và THPT cũng được tiếp cận các nội dung phù hợp lứa tuổi. Sự liên tục từ tiểu học đến trung học quan trọng hơn một buổi ngoại khóa đơn lẻ, vì kỹ năng chỉ thành phản xạ khi được nhắc lại và luyện tập.
Phòng chống đuối nước cần cả nhận biết và kỹ năng dưới nước
Một số chương trình ghép phòng chống đuối nước với an toàn cháy nổ, thay vì xem đây là những chủ đề rời nhau. Tại Trường THCS Đông Thọ, học sinh được hướng dẫn nhận biết khu vực nguy hiểm, cách phòng tránh và nguyên tắc an toàn khi phát hiện người gặp nạn. Điểm cần nhấn mạnh là không tự ý xuống nước cứu người nếu thiếu kỹ năng và phương tiện; phải kêu gọi trợ giúp và báo lực lượng chức năng.
Tuyên truyền cảnh báo là cần thiết nhưng chưa đủ. Tập huấn giáo viên dạy bơi an toàn giúp nhà trường tổ chức bài học có trình tự: làm quen với môi trường nước, tập thở, nổi, học kỹ thuật bơi cơ bản, nhận diện nguy cơ và tự bảo vệ. Cách tiếp cận này đưa kiến thức phòng tránh vào giáo dục thể chất, đồng thời giúp giáo viên chú ý đến an toàn trong suốt quá trình dạy.
Sau tập huấn, các trường dự kiến phổ biến và triển khai kiến thức tại đơn vị. Đây là bước quyết định để nội dung không dừng ở buổi bồi dưỡng: giáo viên cần có khả năng tổ chức hoạt động phù hợp với lứa tuổi và điều kiện của trường. Dạy bơi an toàn không chỉ hướng đến việc bơi được; mục tiêu quan trọng không kém là biết nhận ra nguy hiểm, tránh rủi ro và tìm trợ giúp đúng lúc.
Từ sự kiện ngoại khóa đến nếp an toàn lâu dài
Các hoạt động tại Triệu Sơn, Quảng Hưng và Trường Phổ thông Nội trú TH&THCS Sa Loong cho thấy mô hình kết hợp PCCC, cứu nạn cứu hộ và phòng chống đuối nước đã được triển khai ở nhiều môi trường giáo dục, với quy mô từ 100 người đến hơn 1.200 người. Con số lớn tạo cơ hội tiếp cận rộng, nhưng thước đo thiết thực hơn là học sinh có nhớ cách thoát nạn, gọi trợ giúp và tránh tự đặt mình vào nguy hiểm hay không.
Muốn những buổi học tạo tác động bền, nhà trường cần duy trì thực hành định kỳ, phân vai rõ cho giáo viên và điều chỉnh nội dung theo từng cấp học. Kỹ năng ứng phó không thể được bảo đảm bằng một lần nghe giảng; cũng không nên khuyến khích trẻ lao vào cứu người khi chưa được huấn luyện. Kết hợp bài học trên cạn, diễn tập thoát hiểm và dạy bơi an toàn là hướng đi thực tế hơn.
Trường học không thể loại bỏ mọi nguy cơ, nhưng có thể giúp học sinh bình tĩnh hơn trước sự cố và biết giới hạn an toàn của mình. Khi kiến thức PCCC, cứu nạn cứu hộ và phòng chống đuối nước được dạy bằng thao tác cụ thể, lặp lại qua nhiều cấp học, kỹ năng sinh tồn mới có cơ hội theo các em ra khỏi cổng trường.
