77% là tiến triển, chưa phải thỏa thuận cuối cùng
Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) là khuôn khổ mà ASEAN và Trung Quốc đang thương lượng nhằm hạn chế va chạm trên biển và ngăn sự cố leo thang thành xung đột. Quan chức Bộ Ngoại giao Philippines Theresa Lazaro cho biết hai bên đã thống nhất 77% điều khoản trong dự thảo; một số nguồn ngoại giao khác ước tính tỷ lệ tạm thống nhất sau vòng thương lượng tháng 10 vào khoảng 80%. Chênh lệch giữa hai con số không làm thay đổi bức tranh chính: phần lớn nội dung đã qua được bàn đàm phán, nhưng chưa đủ để xác nhận một văn bản hoàn chỉnh. Đó là lý do tỷ lệ cao dễ tạo cảm giác sắp về đích, trong khi thực tế còn phụ thuộc vào những điều khoản ít hơn về số lượng nhưng nặng ký hơn về hệ quả.
Mục tiêu hoàn tất trong năm 2026, được ASEAN và Trung Quốc thống nhất hướng tới từ năm 2023, sẽ không đạt được. Philippines, nước giữ chức Chủ tịch ASEAN năm nay, đã thúc đẩy họp ít nhất mỗi tháng một lần để tăng thời gian xử lý bất đồng. Nỗ lực tăng nhịp gặp gỡ giúp tạo đà, nhưng không thể thay thế sự đồng thuận chính trị về nội dung.

Những điều khoản còn lại mới là phần khó nhất
Các bất đồng còn tập trung vào ba câu hỏi căn bản: COC áp dụng cho phạm vi địa lý nào, những thuật ngữ nhạy cảm được định nghĩa ra sao và thỏa thuận có ràng buộc pháp lý hay không. Đây không phải những chi tiết biên tập có thể khép lại bằng cách rà soát câu chữ. Phạm vi địa lý quyết định vùng biển nào thuộc khuôn khổ; cách định nghĩa thuật ngữ ảnh hưởng đến cách hiểu và thực thi; còn tính ràng buộc pháp lý xác định mức độ cam kết của các bên. Bởi vậy, phần trăm điều khoản đã thống nhất không thể được hiểu như phần trăm con đường còn lại đã dễ đi. Những điểm chưa ngã ngũ có thể định hình giá trị thực tế của toàn bộ Bộ Quy tắc ứng xử.
Khoảng cách ở đây là giữa tiến triển kỹ thuật và lựa chọn chính trị. Các nhóm đàm phán có thể thống nhất nhiều điều khoản về nguyên tắc, nhưng văn bản cuối cùng chỉ khả thi khi các bên chấp nhận cùng một phạm vi, cách diễn giải và mức độ nghĩa vụ. Sau hơn hai thập niên đàm phán kể từ khoảng năm 2005, việc vẫn chưa xử lý xong các câu hỏi này cho thấy đạt tỷ lệ đồng thuận cao không đồng nghĩa đã có thỏa hiệp về phần cốt lõi.

COC có ý nghĩa với an toàn hàng hải, nhưng không phải lá chắn tuyệt đối
COC được kỳ vọng kế thừa và cụ thể hóa Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC), văn kiện ASEAN và Trung Quốc ký năm 2002. DOC nêu các nguyên tắc như kiềm chế, giải quyết tranh chấp hòa bình và xây dựng lòng tin, nhưng không có tính ràng buộc pháp lý. Một Bộ Quy tắc rõ ràng hơn có thể giúp giảm nguy cơ sự cố, nhất là tại vùng biển chiến lược đối với thương mại quốc tế, nơi các yêu sách biển và lãnh thổ chồng lấn. Với ngư dân, thủy thủ và những người phụ thuộc vào tuyến hàng hải, cơ chế giảm căng thẳng có ý nghĩa thiết thực; tuy nhiên, một văn bản không thể tự nó xóa bỏ tranh chấp.
Nhà phân tích địa chính trị Julio Amador III tại Manila nhận định COC có thể không ngăn được mọi hành vi gây hấn, nhưng khi đi cùng ngoại giao quốc tế và năng lực quốc phòng, thỏa thuận có thể khiến bên định gây hấn phải cân nhắc kỹ hơn. Đây là kỳ vọng thực tế hơn lời hứa về một giải pháp dứt điểm: COC có thể tạo quy tắc và tăng chi phí chính trị của đối đầu, chứ không bảo đảm mọi bên luôn tuân thủ.
Đàm phán tiếp tục, thước đo sẽ là chất lượng thỏa thuận
Tiến triển COC và những sự cố vẫn tiếp diễn trên Biển Đông dự kiến là nội dung trọng tâm tại hội nghị cấp cao ASEAN ở Manila từ ngày 15 đến 17 tháng 11. Sau đó, đàm phán COC sẽ tiếp tục trong năm tới dưới nhiệm kỳ Singapore làm Chủ tịch ASEAN. Việc chuyển giao vai trò chủ tịch không xóa các bất đồng, nhưng duy trì được nhịp đối thoại sẽ giúp các bên có thêm cơ hội thu hẹp chúng.
Vì thế, không nên xem mốc 77% hay 80% như bằng chứng rằng thỏa thuận đã gần hoàn tất theo nghĩa chính trị. Con số ấy ghi nhận công sức thương lượng và cho thấy có nền tảng để tiếp tục, nhưng giá trị của COC sẽ phụ thuộc vào cách giải quyết ba vấn đề gai góc còn lại. ASEAN và Trung Quốc cần ưu tiên một văn bản đủ rõ, có ý nghĩa thực thi và phù hợp với luật pháp quốc tế, thay vì chạy theo thời hạn đã lỡ. Kết luận đáng chú ý không phải là đàm phán đã thất bại, mà là phần quyết định nhất vẫn đang ở phía trước.






