80% đồng thuận chưa đồng nghĩa với thỏa thuận sẵn sàng
Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) là khuôn khổ dự kiến hướng dẫn cách Trung Quốc và các nước ASEAN kiềm chế hành động, giảm nguy cơ va chạm và ngăn sự cố trên biển leo thang thành xung đột. Đây là mục tiêu đáng theo đuổi, nhưng con số 80% dễ tạo cảm giác tiến trình gần về đích hơn thực tế. Ngày 11/11, ba nhà ngoại giao Đông Nam Á am hiểu đàm phán cho biết hai bên tạm thống nhất khoảng 80% nội dung dự thảo sau vòng thương lượng tháng 10; họ cũng nhận định khó hoàn tất văn kiện trong năm 2026 như mục tiêu đã đặt ra. Tỷ lệ này cho thấy có tiến triển, nhưng không cho biết những điều khoản còn lại dễ hay khó giải quyết. Trong một văn kiện chính trị, phần chưa thống nhất có thể chứa chính những quyết định định hình phạm vi và sức nặng của toàn bộ Bộ quy tắc ứng xử.

Ba bất đồng chạm đến phạm vi và hiệu lực của COC
Các vướng mắc còn lại không phải chi tiết kỹ thuật có thể gạt sang bên. Theo các nhà ngoại giao, bất đồng tập trung vào phạm vi địa lý COC điều chỉnh, cách định nghĩa những thuật ngữ nhạy cảm và việc văn kiện có ràng buộc pháp lý hay không. Mỗi câu hỏi đều ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng áp dụng quy tắc: phạm vi quyết định vùng biển nào thuộc diện điều chỉnh; thuật ngữ mơ hồ có thể dẫn đến cách hiểu trái ngược; còn hiệu lực pháp lý quyết định liệu cam kết chỉ thể hiện ý chí hay tạo nghĩa vụ rõ ràng. Vì vậy, không thể đánh giá khả năng hoàn tất chỉ bằng tỷ lệ điều khoản đã thống nhất. Nếu các điểm cốt lõi này chưa được giải quyết, một văn bản hoàn chỉnh về hình thức có thể vẫn thiếu sức nặng cần thiết để quản lý tranh chấp Biển Đông.

Mục tiêu năm 2026 vấp phải lịch sử thương lượng kéo dài
Trung Quốc và ASEAN bắt đầu đàm phán COC từ năm 2005, hướng tới một khuôn khổ chung để duy trì ổn định và hạn chế nguy cơ sự cố ảnh hưởng đến tuyến hàng hải quan trọng. Sau nhiều năm thương lượng kín, đôi khi bị gián đoạn bởi các sự cố tại vùng biển tranh chấp, hai bên nhất trí đẩy nhanh tiến trình vào năm 2023 và đặt mục tiêu hoàn tất trong năm 2026. Philippines, nước giữ chức Chủ tịch luân phiên ASEAN năm 2026, thúc đẩy họp ít nhất mỗi tháng một lần và mong muốn đưa tiến trình về đích trong năm nay. Trung Quốc và Malaysia cũng đồng chủ trì ít nhất 10 vòng đàm phán lớn trong năm. Nỗ lực tăng nhịp họp cho thấy quyết tâm chính trị, nhưng không thể thay thế thỏa hiệp thực chất. Việc tiếp tục trễ hẹn vì thế không phải bất ngờ: lịch thương lượng dày hơn vẫn chưa xóa được các khác biệt nền tảng.

Đối thoại sẽ tiếp tục, nhưng kỳ vọng cần thực tế hơn
Các cuộc thương lượng dự kiến tiếp tục trong năm tới, khi Singapore đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN. Đây là bước nối cần thiết, song cũng cho thấy mốc năm 2026 khó trở thành hạn chót thực tế. ASEAN và Trung Quốc nên ưu tiên làm rõ ba điểm bất đồng thay vì coi tỷ lệ đồng thuận cao là dấu hiệu đủ để tuyên bố thành công. Một COC có thể góp phần kiềm chế và giảm nguy cơ đối đầu, nhưng không tự bảo đảm các bên tuân thủ mọi cam kết; hiệu quả còn phụ thuộc vào ngoại giao và những biện pháp hỗ trợ khác. Bởi vậy, thước đo đáng tin cậy không phải số điều khoản đã tạm thống nhất, mà là liệu những điều khoản cuối cùng có xác định rõ phạm vi, ngôn ngữ và hiệu lực hay không. COC Biển Đông chỉ có giá trị khi đồng thuận trên giấy chuyển thành quy tắc đủ rõ để các bên cùng thực hiện.







