Hai nguồn mẫu, một mục tiêu: trả lại danh tính
Xác định danh tính liệt sĩ bằng ADN là quá trình thu thập, giám định mẫu sinh phẩm từ hài cốt và thân nhân, rồi phân tích, đối chiếu dữ liệu để tìm mối liên hệ gia đình. Đây không chỉ là một thủ tục khoa học: mỗi kết quả phù hợp có thể giúp gia đình biết nơi an nghỉ và đưa người thân trở về quê hương.
Ngày 21/10, Quân khu 9 phối hợp với Quân chủng Phòng không - Không quân cùng các địa phương bàn giao 8.453 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ tại Cảng hàng không quốc tế Cần Thơ để vận chuyển đi giám định ADN. Đây là đợt bàn giao thứ 12; trước đó, hơn 23.500 mẫu đã được chuyển đi sau 11 đợt. Quy mô này cho thấy chiến dịch 500 ngày đêm đang biến quyết tâm tìm kiếm thành một chuỗi công việc cụ thể. Nhưng số mẫu được chuyển đi mới là đầu vào: giá trị cuối cùng nằm ở khả năng giám định, đối chiếu và xác nhận chính xác.
Mẫu thân nhân giúp nối dữ liệu còn thiếu
Ở Thái Nguyên, lực lượng chức năng tổ chức đợt lấy mẫu ADN thứ hai trong năm, từ ngày 23 đến 25/10, với dự kiến thu nhận mẫu của 1.011 thân nhân liệt sĩ chưa rõ danh tính. Các mẫu sẽ được phân tích, đối chiếu và cập nhật vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để phục vụ xác định danh tính liệt sĩ. Việc rà soát đúng quan hệ huyết thống là mắt xích thiết yếu: mẫu hài cốt không tự cho biết tên tuổi nếu thiếu dữ liệu đối chứng từ gia đình.
Hải Phòng cũng thu được 7.518 mẫu sinh phẩm của thân nhân trong đợt triển khai từ ngày 19 đến 26/10; 134 người đăng ký lấy mẫu lưu động. Cách tổ chức này đáng chú ý vì đưa dịch vụ đến gần những gia đình không thể thuận tiện đi lại, thay vì để khoảng cách trở thành rào cản. Tại Thái Nguyên, lực lượng chức năng cũng dự kiến đến tận nhà lấy mẫu cho mẹ Việt Nam anh hùng và mẹ liệt sĩ tuổi cao, sức yếu.
Điện Biên cho thấy khâu thực địa không thể bỏ qua
ADN hài cốt liệt sĩ chỉ có thể tạo ra kết quả khi mẫu đủ điều kiện và thông tin về nơi chôn cất được thu thập cẩn thận. Tại Điện Biên, giai đoạn đầu đã lấy mẫu tại 7 nghĩa trang, khai quật 4.607 phần mộ theo kế hoạch và chuyển 4.343 mẫu đủ điều kiện đến Viện Pháp y Quân đội để giám định ADN. Tỉnh đồng thời rà soát 815 trường hợp thân nhân, lập dữ liệu cho 766 trường hợp và thu thập 482 mẫu ADN.
Các con số cũng phơi bày giới hạn của công việc: địa hình thay đổi, nhân chứng lịch sử ngày càng ít, còn một số hài cốt đã qua nhiều lần di chuyển hoặc cải táng nên mẫu không còn đủ điều kiện giám định. Vì vậy, chỉ tăng số mẫu xét nghiệm là chưa đủ; khảo sát thực địa, giải mã ký hiệu đơn vị và số hóa hồ sơ mộ chí phải đi cùng nhau. Điện Biên đặt mục tiêu trong giai đoạn tiếp theo hoàn thành 100% chỉ tiêu lấy mẫu hài cốt có một phần thông tin tại các nghĩa trang.
Tốc độ phải đi cùng độ chính xác
Chiến dịch 500 ngày đêm tạo sức ép cần thiết để tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ tiến nhanh hơn; nhưng tiến độ chỉ có ý nghĩa khi từng mẫu được bảo quản, giám định và đối chiếu đúng quy trình. Kết quả từ Quân khu 9, Thái Nguyên, Hải Phòng và Điện Biên cho thấy hai dòng dữ liệu đang được thúc đẩy song song: mẫu từ hài cốt và mẫu ADN thân nhân. Thiếu một trong hai, cơ hội nhận diện có thể bị thu hẹp.
Điện Biên đặt mục tiêu trong năm 2027 tìm kiếm, quy tập từ 20 hài cốt liệt sĩ trở lên và lấy mẫu ADN đối với toàn bộ hài cốt mới quy tập chưa rõ thông tin. Đây là hướng đi đúng, nhưng kết quả cần được đo không chỉ bằng số mẫu đã lấy hay chuyển đi mà bằng số danh tính được xác nhận, cùng khả năng cập nhật dữ liệu để gia đình có thể tiếp tục đối chiếu. Đẩy nhanh việc xác định danh tính liệt sĩ vì thế phải đồng thời giữ vững chất lượng khoa học và sự thuận tiện cho thân nhân.
Tóm lại, quy trình đang hình thành từ tìm kiếm và lấy mẫu hài cốt, thu nhận mẫu thân nhân, giám định ADN đến đối chiếu dữ liệu. Những đợt triển khai quy mô lớn mở thêm cơ hội nối lại thông tin đã đứt gãy qua nhiều thập kỷ. Thước đo quan trọng nhất vẫn là mỗi kết quả chính xác giúp một gia đình gọi đúng tên người thân và biết nơi an nghỉ của liệt sĩ.
