Rau quả tăng tốc, nhưng đà xuất khẩu không đồng đều
Xuất khẩu rau quả là hoạt động đưa các loại trái cây, rau củ và sản phẩm liên quan ra thị trường nước ngoài, trong đó kết quả phụ thuộc cả nhu cầu nhập khẩu lẫn khả năng đáp ứng tiêu chuẩn và tổ chức nguồn cung. Bức tranh 10 tháng cho thấy nhóm hàng này đang dẫn nhịp, nhưng tăng trưởng nông sản Việt Nam không lan đều: cà phê và gạo chịu sức ép điều chỉnh giá, khiến lượng bán tăng chưa chắc mang lại giá trị cao hơn.
Theo số liệu sơ bộ của Cục Hải quan, kim ngạch rau quả tháng 10 vượt 1 tỉ USD, đánh dấu tháng thứ tư liên tiếp vượt ngưỡng này; lũy kế 10 tháng đạt 8,27 tỉ USD, tăng 17,2% so với cùng kỳ. Đây là đà tăng đáng kể, song không nên xem một nhóm hàng bứt phá là bằng chứng toàn ngành đã khỏe đồng đều. Trong cùng giai đoạn, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt 62,891 tỉ USD, tăng 7,8%, còn nhập khẩu tăng nhanh hơn, ở mức 9,2%.
Sầu riêng là động lực, còn sự tập trung thị trường là điểm cần để mắt
Động lực gần nhất của đà tăng rau quả là sầu riêng: diện tích thu hoạch mở rộng, mùa vụ kéo dài hơn những năm trước, trong khi nhu cầu trái cây nhiệt đới tăng và mặt hàng này đã hình thành chuỗi cung ứng xuất khẩu tương đối bài bản. Cuối vụ ở Tây Nguyên, nguồn cung hạn chế giúp giá sầu riêng duy trì ở mức cao. Sầu riêng Ri6 bán xô được ghi nhận ở mức 48.000–50.000 đồng/kg, còn hàng đẹp loại A quanh 65.000 đồng/kg; sầu riêng Thái mua xô ở mức 75.000–77.000 đồng/kg và hàng đẹp loại A khoảng 95.000 đồng/kg.
Tuy nhiên, sức bật này đi cùng mức tập trung thị trường lớn. Trung Quốc chiếm khoảng 65% kim ngạch rau quả trong chín tháng, tương đương 4,72 tỉ USD, với mức tăng 22,4% so với cùng kỳ. Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Nhật Bản và Hà Lan là những thị trường tiếp theo. Triển vọng tiến tới mốc 10 tỉ USD trong cả năm là có cơ sở nếu nhịp xuất khẩu được duy trì, nhưng phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường cũng khiến việc giữ chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ quy định nhập khẩu trở thành điều kiện sống còn.
Cà phê và gạo cho thấy giá trị có thể giảm dù lượng bán tăng
Sự tương phản rõ nhất nằm ở cà phê. Trong 10 tháng, lượng xuất khẩu tăng 18,1%, nhưng kim ngạch giảm 5,4% vì giá xuất khẩu bình quân giảm 19,9%. Nguồn cung toàn cầu cải thiện và Việt Nam bước vào vụ thu hoạch mới tạo sức ép lên giá cà phê xuất khẩu. Đây là lời nhắc rằng bán được nhiều hơn không đồng nghĩa thu về nhiều hơn khi giá quốc tế đi xuống. Dù giá Robusta kỳ hạn London có nhích lên vào cuối tháng 10, tín hiệu phục hồi ngắn hạn chưa đủ để xóa áp lực điều chỉnh.
Xuất khẩu gạo cũng gặp khó: trong 10 tháng, lượng giảm 5,7% và giá trị giảm 10,8%. Cuối tháng 10, giá chào bán một số chủng loại có dấu hiệu hồi phục, nhưng bức tranh lũy kế vẫn kém tích cực. So với rau quả đang tăng mạnh nhờ nhu cầu và mùa vụ thuận lợi, cà phê và gạo chịu tác động trực tiếp hơn từ biến động giá và cung cầu. Vì vậy, đánh giá thành tích xuất khẩu chỉ bằng tổng lượng hàng sẽ che khuất mức độ suy giảm giá trị ở những mặt hàng chủ lực.
Kỷ lục chỉ có ý nghĩa khi chuyển thành sức bền
Rau quả đang mở ra cơ hội lớn, nhưng chuỗi kỷ lục không tự bảo đảm thu nhập ổn định cho người sản xuất hay vị thế bền vững trên thị trường. Các nút thắt về vốn, kho chứa, kho sấy và logistics có thể khiến nông dân, hợp tác xã phải bán tháo vào chính vụ, trong khi cơ sở chế biến sâu chưa vận hành hết công suất. Với mặt hàng phụ thuộc mạnh vào thị trường Trung Quốc, doanh nghiệp còn phải duy trì mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, an toàn thực phẩm và hồ sơ truy xuất phù hợp quy định.
Kết luận đáng chú ý không chỉ là rau quả vượt 8 tỉ USD, mà là sự phân hóa ngày càng rõ trong xuất khẩu nông sản: một nhóm tăng nhờ nhu cầu và tổ chức chuỗi cung ứng, nhóm khác bị bào mòn bởi giá giảm. Muốn biến kỷ lục thành lợi ích lâu dài, ngành cần nâng giá trị chế biến, cải thiện hạ tầng bảo quản và giảm lệ thuộc vào tăng sản lượng đơn thuần. Rau quả có thể tiếp tục dẫn đầu, nhưng sức khỏe của toàn ngành phải được đo bằng khả năng giữ giá trị, thị trường và thu nhập qua nhiều mùa vụ.
