Đà tăng ấn tượng chưa phải bảo đảm cho tăng trưởng bền vững
Xuất khẩu rau quả là hoạt động đưa trái cây và rau củ được sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế, nơi khả năng duy trì chất lượng, an toàn thực phẩm và nguồn cung ổn định quyết định giá trị thương mại. Trong 10 tháng, kim ngạch rau quả đạt gần 8,3 tỷ USD, tăng 17,2% so với cùng kỳ; tháng 10 cũng đánh dấu tháng thứ tư liên tiếp vượt ngưỡng 1 tỷ USD. Đây là thành tích đáng kể, nhưng không nên nhầm đà xuất khẩu với sức cạnh tranh đã được bảo đảm. Tăng trưởng hiện vẫn dựa nhiều vào một số mặt hàng và thị trường chủ lực. Nếu năng lực đáp ứng tiêu chuẩn không theo kịp, một mùa vụ thuận lợi có thể tạo kỷ lục ngắn hạn mà chưa xây được nền tảng lâu dài. Ngành cần coi con số tăng trưởng là động lực để nâng chuẩn, không phải lý do để trì hoãn cải tổ.
Sầu riêng là động lực quan trọng khi diện tích thu hoạch mở rộng và mùa vụ kéo dài hơn; cùng lúc, thị trường Trung Quốc chiếm khoảng 65% giá trị xuất khẩu rau quả trong chín tháng đầu năm. Mức tập trung này đem lại đầu ra lớn nhưng cũng khiến ngành dễ tổn thương trước thay đổi quy định, kiểm tra hoặc nhu cầu của một đối tác. Quy định đăng ký doanh nghiệp thực phẩm xuất khẩu của Trung Quốc được tinh gọn, song yêu cầu truy xuất nguồn gốc và kiểm soát an toàn vẫn là phần không thể xem nhẹ. Theo ông Ngô Xuân Nam, quy định mới nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm nhập khẩu và nâng khả năng truy xuất nguồn gốc. Muốn hướng tới mốc xuất khẩu cao hơn, doanh nghiệp phải xem tuân thủ là năng lực cốt lõi và mở rộng thị trường song song.
Công nghệ chỉ tạo giá trị khi nguyên liệu theo kịp
Công nghệ nông sản có thể nâng giá trị bằng cách phân loại nguyên liệu tốt hơn, kéo dài thời gian bảo quản và biến phần sản lượng không đạt chuẩn bán tươi thành sản phẩm chế biến. Dây chuyền cắt gọt tự động, cấp đông nhanh IQF, cô đặc và đóng hộp giúp đa dạng mặt hàng, ổn định chất lượng và tiếp cận thêm thị trường. Với dứa, kết hợp bán quả tươi đạt chuẩn với chế biến phần còn lại có thể nâng doanh thu thêm 364–546 triệu đồng mỗi hecta mỗi vụ theo các giả định được nêu trong tài liệu. Đây là lợi ích thiết thực cho người trồng, nhưng không phải cứ lắp máy là có thêm giá trị: nguyên liệu không đồng đều, sản lượng thất thường hay thu hoạch lệch lịch đều khiến nhà máy khó vận hành hiệu quả.
Bởi vậy, đầu tư thiết bị cần đi cùng chọn giống phù hợp mục đích tiêu thụ, tổ chức vùng nguyên liệu theo năng lực nhà máy và thống nhất lịch thu hoạch giữa doanh nghiệp, hợp tác xã với nông dân. Chuyển đổi số trong quản trị chuỗi cung ứng cũng có thể hỗ trợ dự báo thời điểm thu hoạch, cảnh báo bất thường, lập kế hoạch tiếp nhận nguyên liệu và vận hành nhà máy. Lợi ích của cách làm này không chỉ nằm ở khâu xuất khẩu: người trồng có thêm lựa chọn đầu ra, còn nhà máy giảm nguy cơ thiếu nguyên liệu hoặc phải tiếp nhận dồn dập. Chuỗi giá trị chỉ bền khi người trồng có lợi nhuận hợp lý, doanh nghiệp có nguồn cung ổn định và sản phẩm đến tay người mua đáp ứng chất lượng, an toàn thực phẩm.
Tháo nút thắt để tăng trưởng không phụ thuộc vào may rủi
Ba điểm nghẽn cần xử lý đồng thời là thiếu giống chất lượng cao, vùng nguyên liệu thiếu ổn định và liên kết sản xuất lỏng lẻo, cùng công nghệ chế biến và cơ giới hóa chưa phát huy hết tiềm năng. Với nông dân và hợp tác xã quy mô nhỏ, thiếu vốn lưu động và kho bảo quản đạt chuẩn còn có thể buộc họ bán tháo vào chính vụ. Khi người trồng phải bán gấp, phần giá trị tăng thêm khó quay lại nơi tạo ra nguyên liệu; doanh nghiệp cũng mất cơ hội tổ chức nguồn cung theo tiêu chuẩn. Vì thế, chỉ kêu gọi tăng sản lượng là chưa đủ. Cần xây dựng hợp đồng rõ về chất lượng, sản lượng, thời điểm thu mua và cách chia sẻ rủi ro, đồng thời cải thiện khả năng tiếp cận kho chứa, kho sấy và vốn.
Nghiên cứu giống và công nghệ nên xuất phát từ vấn đề cụ thể của sản xuất: nâng tỷ lệ đạt chuẩn, giảm tổn thất, điều tiết mùa vụ và cơ giới hóa thu hoạch. Cơ chế đặt hàng nghiên cứu, chuyển giao kết quả vào sản xuất cần có doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng tham gia ngay từ đầu. Đây là cách tránh tình trạng công nghệ nằm trên giấy hoặc thiết bị không phù hợp với quy mô vùng trồng. Đồng thời, đa dạng hóa thị trường phải đi cùng khả năng đáp ứng từng bộ tiêu chuẩn, chứ không chỉ là tìm thêm người mua. Đà xuất khẩu rau quả hiện nay là cơ hội để chuyển từ bán nhiều sang bán có chất lượng và giá trị cao hơn. Nếu không tháo các nút thắt từ giống đến đầu ra, mục tiêu tăng trưởng sẽ vẫn phụ thuộc quá lớn vào mùa vụ và một vài thị trường.
Tăng trưởng cần được đo bằng giá trị giữ lại
Kim ngạch rau quả liên tiếp vượt mốc tỷ đô mỗi tháng cho thấy nhu cầu và năng lực cung ứng đang mở rộng, nhưng sức cạnh tranh thực sự phải được đo bằng khả năng giữ thị trường, hạn chế tổn thất và cải thiện thu nhập của người sản xuất. Ngành cần kết hợp chuẩn hóa an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, công nghệ chế biến và liên kết vùng nguyên liệu; đồng thời giảm lệ thuộc vào một thị trường bằng cách đáp ứng yêu cầu của nhiều đối tác. Công nghệ không thay thế được giống tốt, tổ chức sản xuất hay hợp đồng công bằng, nhưng có thể giúp các mắt xích ấy hoạt động hiệu quả hơn. Kết luận rõ ràng là: muốn đà xuất khẩu trở thành tăng trưởng bền, ngành phải đầu tư vào chất lượng và chuỗi cung ứng trước khi chạy theo sản lượng.
